Bỏ qua đến nội dung

Công viên địa chất Non nước Cao Bằng - Biên niên sử năm trăm triệu năm của miền đá vôi biên viễn

Được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc ghi danh vào mạng lưới toàn cầu ngày 12 tháng 4 năm 2018, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng trải rộng trên diện tích hơn 3.390 km2 với hệ thống hóa thạch cổ sinh, trầm tích đại dương và cảnh quan đá vôi nhiệt đới tiêu biểu.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 18 phút đọc

Toàn cảnh núi đá vôi và cánh đồng lúa chín tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng nhìn từ trên cao

Nằm ở vùng địa đầu Đông Bắc của Tổ quốc, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng hiện lên như một bảo tàng địa chất ngoài trời đồ sộ, nơi lưu giữ những trang biên niên sử sống động về quá trình tiến hóa của vỏ Trái Đất suốt hơn nửa tỷ năm. Không chỉ quy tụ hệ thống núi đá vôi phong hóa qua nhiều chu kỳ nhiệt đới, vùng di sản này còn kết tinh tầng sâu văn hóa bản địa và dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc Việt Nam.

Lịch sử kiến tạo của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Trải qua hàng trăm triệu năm biến thiên của các đại địa chất, vùng đất biên viễn phía Bắc đã chứng kiến những cuộc dịch chuyển lục địa, biển tiến và biển thoái quy mô lớn. Những dấu tích hóa thạch, mặt cắt địa tầng cùng mạng lưới đứt gãy sâu vẫn còn hiện diện rõ nét trên từng vách đá và thung lũng ngày nay.

Phạm vi không gian và dấu mốc vinh danh quốc tế

Không gian của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng bao phủ diện tích hơn 3.390 km2, trải rộng trên địa bàn các vùng đất Hà Quảng, Trà Lĩnh, Quảng Uyên, Trùng Khánh, Hạ Lang, Phục Hòa và một phần Hòa An, Nguyên Bình cùng Thạch An. Đây là nơi sinh sống lâu đời của cộng đồng nhiều dân tộc anh em như Tày, Nùng, Mông, Dao, Sán Chỉ, Lô Lô, tạo nên sự giao thoa mật thiết giữa di sản thiên nhiên và di sản nhân văn. Ngày 12 tháng 4 năm 2018, tại kỳ họp lần thứ 204 của Hội đồng Chấp hành tại Paris, danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO đã chính thức được trao cho vùng di sản này, đưa nơi đây trở thành công viên địa chất toàn cầu thứ hai tại Việt Nam.

Quá trình khảo sát thực địa của các nhà khoa học trong nước và quốc tế đã xác lập hơn 130 điểm di sản địa chất độc đáo, trong đó có 3 điểm di sản tầm cỡ quốc tế, 35 điểm tầm cỡ quốc gia và hàng chục điểm di sản cấp địa phương. Sự phân bố dày đặc của các di chỉ cổ sinh, địa mạo, khoáng sản và cảnh quan giải thích lý do vì sao vùng đất này được ví như một cuốn bách khoa toàn thư tự nhiên hiếm có tại khu vực Đông Nam Á.

Tiêu chí định danhThông số và đặc điểm khoa họcÝ nghĩa di sản tiêu biểu
Danh hiệu quốc tếCông viên địa chất toàn cầu UNESCO (công nhận ngày 12/04/2018)Khẳng định giá trị địa chất, địa mạo và văn hóa mang tầm vóc nhân loại
Tổng diện tích vùng di sảnKhoảng 3.390 km2 trải rộng qua các vùng núi và thung lũngKhông gian bảo tồn liên hoàn từ vùng núi cao lục nguyên đến thung lũng đá vôi
Niên đại địa tầng cổ nhấtHơn 500 triệu năm (từ kỷ Cambri - Ordovic thuộc đại Cổ sinh)Minh chứng lịch sử tiến hóa lâu đời của thềm lục địa Đông Dương và Nam Trung Hoa
Số lượng điểm di sảnHơn 130 điểm di sản địa chất và hàng trăm di tích lịch sử, văn hóaPhản ánh sự kết hợp hài hòa giữa kiến tạo tự nhiên và văn minh bản địa
Hệ thống tuyến khám phá3 tuyến trải nghiệm chính (Phía Tây, Phía Bắc, Phía Đông)Kết nối toàn diện các phân khu địa mạo với không gian cư trú truyền thống

Tiến trình vận động vỏ Trái Đất qua năm trăm triệu năm

Lịch sử phát triển địa chất tại đây được chia thành nhiều giai đoạn kiến tạo nối tiếp nhau từ đại Cổ sinh, đại Trung sinh cho đến đại Tân sinh. Vào đầu đại Cổ sinh cách ngày nay khoảng 500 triệu năm, khu vực này từng là một vùng biển nông ấm áp, nơi tích tụ các lớp trầm tích lục nguyên xen kẽ đá vôi chứa sinh vật biển cổ đại. Bước sang kỷ Devon và kỷ Carbon - Permi, chế độ biển ấm mở rộng đã hình thành nên những thành tạo đá vôi dày hàng nghìn mét, đặt nền móng vật chất cho toàn bộ địa hình karst đá vôi kỳ vĩ của miền Đông Bắc hiện nay.

Đến đại Trung sinh, các hoạt động kiến tạo Indosini và Yenshan làm vỏ lục địa bị ép nén, uốn nếp và nâng cao tạo thành lục địa, chấm dứt chế độ biển cổ. Sang đại Tân sinh, dưới tác động của cuộc va chạm mảng Ấn Độ - Á Âu, khu vực Đông Bắc tiếp tục bị nâng lên theo từng bậc địa hình, đồng thời chịu sự hòa tan của khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm suốt hàng chục triệu năm để chạm khắc nên diện mạo sơn nguyên đá vôi hoàn chỉnh.

Hệ thống hóa thạch cổ sinh và đứt gãy kiến tạo

Một trong những giá trị khoa học cốt lõi của vùng di sản nằm ở sự hiện diện của các tập hóa thạch cổ sinh phong phú trong các lớp đá trầm tích. Tại nhiều điểm lộ địa chất thuộc vùng Hạ Lang, Quảng Hòa và Hà Quảng, các nhà cổ sinh vật học đã tìm thấy hóa thạch san hô bốn tia, tay cuộn, chân bụng, huệ biển cùng trùng lỗ và bọ ba thùy, tái hiện bức tranh cổ sinh thái biển nhiệt đới cổ đại, điển hình như quần thể di chỉ tại động Dơi Hạ Lang.

Song hành cùng các tầng hóa thạch là mạng lưới đứt gãy kiến tạo sâu, nổi bật nhất là đới đứt gãy kiến tạo Cao Bằng - Tiên Yên kéo dài theo phương Tây Bắc - Đông Nam. Hoạt động dịch trượt của đới đứt gãy này đã tạo ra hệ thống thung lũng kiến tạo hẹp và các bồn trũng Đệ tứ giàu phù sa như Hòa An, Quảng Uyên. Nằm ngay trên ranh giới chuyển tiếp giữa hai khối địa chất lớn là con đèo Mã Phục, cửa ngõ tự nhiên kỳ vĩ dẫn vào trung tâm miền di sản.

Địa hình karst tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Sự kết hợp giữa tầng đá vôi thuần khiết dày hàng nghìn mét, hệ thống khe nứt kiến tạo đan chéo và chế độ mưa nhiệt đới dồi dào đã biến miền biên viễn thành một phòng thí nghiệm tự nhiên khổng lồ về quá trình phong hóa hòa tan đá vôi. Tại đây, giới nghiên cứu có thể quan sát trọn vẹn các giai đoạn tiến hóa của chu kỳ karst từ tuổi trẻ, tuổi trưởng thành cho đến tuổi già.

Quần thể tháp đá, chóp nón và thung lũng đá vôi

Nét đặc trưng nổi bật nhất của địa hình karst đá vôi tại khu vực phía Đông và phía Bắc công viên là sự hiện diện của cụm chóp đá vôi nối tiếp nhau có chung chân đế (kiểu Phong Tùng) và những tháp đá vôi cô lập mọc vươn lên giữa thung lũng bằng phẳng (kiểu Phong Lâm). Tại các khu vực Trùng Khánh, Trà Lĩnh và Hà Quảng, hàng nghìn ngọn núi đá vôi hình nón, hình tháp đan cài vào nhau, xen giữa là các phễu thu nước, lũng kín và cánh đồng karst màu mỡ.

Một tuyệt tác tiêu biểu của quá trình nâng kiến tạo kết hợp đổ sập hang ngầm cổ chính là núi Mắt Thần Trà Lĩnh (còn gọi là núi Phja Piót). Ngọn núi đá vôi dạng tháp này sở hữu một lỗ thủng tròn xuyên qua vách núi ở độ cao khoảng 50 mét so với mặt hồ, đường kính hơn 50 mét, vốn là một đoạn hang khô cổ đại được hình thành từ hàng triệu năm trước khi khối núi được nâng cao khỏi mực nước ngầm.

Mái vòm đá vôi tự nhiên và dấu tích phong hóa karst kỳ vĩ tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng
Mái vòm đá vôi tự nhiên và dấu tích phong hóa karst kỳ vĩ tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Mạng lưới hang động ngầm và thủy hệ vùng biên viễn

Ẩn sâu bên dưới những dãy núi đá vôi trùng điệp của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng là hệ thống thủy văn ngầm phức tạp, nơi các dòng sông suối bề mặt liên tục chui vào lòng núi rồi lộ thiên ở những thung lũng thấp hơn. Điển hình là động Ngườm Ngao tại xã Đàm Thủy, một hang động đá vôi dài hơn 2.100 mét với hệ thống nhũ đá, măng đá và đài sen đá lấp lánh do kết tủa canxi cacbonat tạo thành.

Trên bề mặt địa hình, dòng sông Quây Sơn màu ngọc bích uốn lượn qua các thung lũng Phong Nậm, Ngọc Côn trước khi đổ xuống các bậc thềm đá vôi để tạo nên thác Bản Giốc hùng vĩ nơi biên cương. Trong khi đó, tại vùng núi Trà Lĩnh, hệ thống 36 hồ nước karst liên thông qua mạch ngầm mà tâm điểm là hồ Thang Hen lại thể hiện cơ chế thủy địa chất kỳ thú khi mực nước dâng rút theo mùa qua các phễu ngầm dưới đáy thung lũng.

Khối núi lục nguyên, đá magma và thảm rừng nguyên sinh

Khu vực phía Tây của công viên địa chất thuộc địa phận Nguyên Bình mang diện mạo địa chất khác biệt với sự thống trị của các khối đá lục nguyên, đá biến chất và khối magma granit Phia Oắc tuổi Phấn Trắng muộn. Nơi đây có đỉnh Phia Oắc cao 1.931 mét, nơi quá trình xâm nhập của khối magma nóng chảy vào các tầng đá trầm tích đã hình thành nên những mỏ thiếc, wolfram, vàng và đá quý có giá trị khoa học đặc biệt.

Sự phân hóa độ cao địa hình cùng nền thổ nhưỡng phong hóa từ đá granit đã tạo điều kiện cho hệ sinh thái Vườn quốc gia Phia Oắc Phia Đén phát triển rực rỡ. Thảm rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi cao và rừng lùn nguyên sinh phủ đầy rêu phong tại đây là nơi bảo tồn đa dạng sinh học miền núi quý hiếm với hàng trăm loài động thực vật đặc hữu.

Phân khu địa hìnhThành phần thạch học chủ đạoCảnh quan và hệ sinh thái đặc trưng
Phân khu phía Đông (Trùng Khánh - Hạ Lang - Quảng Hòa)Đá vôi thuần khiết tuổi Devon và Carbon - PermiKarst Phong Lâm - Phong Tùng trưởng thành, sông suối, thác nước bậc thang và hang động lớn
Phân khu phía Bắc (Hà Quảng - Trà Lĩnh)Đá vôi phân lớp dày xen đá vôi silic và trầm tích lục nguyênCao nguyên đá vôi chia cắt sâu, hệ thống hồ karst ngầm, thung lũng sụt lún và suối đầu nguồn
Phân khu phía Tây (Nguyên Bình - Hòa An)Đá xâm nhập granit Phia Oắc, đá phiến lục nguyên và đá bazan cổNúi cao dốc đứng, thung lũng xâm thực chữ V, rừng nguyên sinh á nhiệt đới sương mù bao phủ

Ba tuyến di sản trong Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Nhằm kết nối hệ thống các điểm di sản địa chất với không gian văn hóa, lịch sử của cư dân địa phương, mạng lưới quy hoạch của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng đã được các chuyên gia UNESCO thiết kế thành 3 tuyến trải nghiệm di sản theo ba hướng không gian rõ rệt. Mỗi hành trình mang một chủ đề khoa học và nhân văn riêng biệt, dẫn dắt người tìm hiểu đi xuyên qua các tầng địa chất từ cổ xưa đến hiện đại.

Tuyến phía Tây khám phá Phia Oắc, vùng núi đổi thay

Tuyến di sản phía Tây mang tên gọi khoa học là hành trình khám phá Phia Oắc - Vùng núi của những đổi thay, kéo dài từ trung tâm tỉnh lỵ về phía huyện Nguyên Bình. Điểm nhấn địa chất của tuyến này là sự chuyển tiếp ngoạn mục từ cảnh quan bồn trũng và núi đá vôi sang địa hình núi cao cấu tạo bởi đá lục nguyên, đá magma xâm nhập granit và các thành tạo núi lửa cổ đại. Dọc theo cung đường, các điểm lộ địa chất cho thấy rõ ranh giới tiếp xúc nhiệt biến chất giữa khối magma nóng chảy với đá vây quanh, cùng dấu tích hoạt động khai khoáng thiếc Tĩnh Túc lâu đời.

Bên cạnh giá trị tự nhiên, tuyến phía Tây còn đi qua vùng đất gắn liền với lịch sử ra đời của Quân đội nhân dân Việt Nam tại Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo dưới chân đỉnh Slam Cao. Tại đây, ngày 22 tháng 12 năm 1944, thực hiện chỉ thị của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã tuyên bố thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân giữa khu rừng nguyên sinh thâm nghiêm, mở ra trang sử vẻ vang của lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam.

Tuyến phía Bắc hành trình về nguồn cội cách mạng

Tuyến di sản phía Bắc hướng về vùng đất Hà Quảng với chủ đề Hành trình về nguồn cội, nơi người quan sát được chiêm ngưỡng cảnh quan karst núi cao hùng vĩ xen lẫn các hẻm vực kiến tạo sâu và các di chỉ cổ sinh vật học đại Cổ sinh. Dọc theo tuyến này, các tầng đá vôi chứa hóa thạch san hô, tay cuộn cùng hệ thống đứt gãy tân kiến tạo lộ ra bên vách núi, giải thích cơ chế hình thành các mạch nước ngầm trong vắt phun trào từ chân núi đá vôi như suối Lê-nin dưới chân núi Các Mác.

Điểm hội tụ thiêng liêng nhất ở cuối hành trình phía Bắc chính là Khu di tích Pác Bó tại xã Trường Hà, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trở về Tổ quốc vào mùa xuân năm 1941 sau ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước. Chính địa thế hiểm trở của những dãy núi đá vôi trùng điệp, hang Cốc Bó kín đáo và lòng trung thành son sắt của đồng bào các dân tộc nơi biên giới đã chở che cho Trung ương Đảng trong những năm tháng chuẩn bị lực lượng tiến tới Tổng khởi nghĩa Tháng Tám thành công.

Tuyến phía Đông trải nghiệm văn hóa bản địa kỳ vĩ

Là tuyến di sản dài và tập trung nhiều kỳ quan cảnh quan bậc nhất, tuyến phía Đông đưa người tìm hiểu đi qua các vùng Quảng Hòa, Trùng Khánh, Hạ Lang để chiêm ngưỡng vẻ đẹp mẫu mực của địa hình karst nhiệt đới tuổi trưởng thành và tuổi già. Trên cung đường này, những thung lũng đá vôi rộng mở như Phong Nậm, Ngọc Côn nằm êm đềm bên dòng sông biên giới, nơi các tháp đá vôi Phong Lâm vươn cao soi bóng xuống mặt nước và những cánh đồng lúa theo mùa, kết nối liền mạch với quần thể thác nước, hang động ngầm và hồ nước karst nổi tiếng.

Thung lũng đá vôi Phong Nậm Ngọc Côn xanh mướt bên dòng sông uốn lượn tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng
Thung lũng đá vôi Phong Nậm Ngọc Côn xanh mướt bên dòng sông uốn lượn tại Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Hành trình phía Đông còn là bức tranh sống động về lịch sử bảo vệ biên cương và văn hóa truyền thống, tiêu biểu là Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 gắn liền với chiến công giải phóng Đông Khê và sự lắng đọng của những bản làng cổ truyền. Sự đan quyện giữa địa mạo đá vôi hiểm yếu với đời sống canh tác lúa nước bằng hệ thống cọn nước tre bên suối đã tạo nên bản giao hưởng hài hòa giữa con người và thiên nhiên miền sơn cước.

Giá trị bảo tồn của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng

Giá trị của một công viên địa chất toàn cầu không chỉ dừng lại ở những tầng đá vô tri hàng trăm triệu năm tuổi mà còn tỏa sáng qua cách thức con người thích ứng, định cư và sáng tạo văn hóa trên nền địa chất ấy. Suốt hàng thiên niên kỷ, cư dân vùng cao nguyên đá đã biến những nguyên liệu tự nhiên quanh mình thành di sản vật thể và phi vật thể độc bản.

Không gian cư trú và tri thức bản địa các dân tộc

Trên nền địa hình núi đá vôi và thung lũng hẹp của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, cộng đồng các dân tộc đã kiến tạo nên hệ thống di sản kiến trúc và làng nghề thủ công gắn bó máu thịt với tự nhiên. Dấu ấn lịch sử trung đại của vùng đất này còn in đậm qua di tích vương triều nhà Mạc tại Cao Bình, trong khi ở vùng biên giới Trùng Khánh, làng đá cổ Khuổi Ky với những nếp nhà sàn làm hoàn toàn bằng đá vôi có tuổi đời hơn bốn thế kỷ lại thể hiện tục thờ thần Đá và kỹ nghệ xếp đá thủ công tài hoa của người Tày bản địa.

Đời sống lao động và tâm linh gắn với môi trường karst còn sản sinh ra chuỗi làng nghề truyền thống nức tiếng nằm ngay trên các tuyến di sản. Đó là làng rèn Phúc Sen của người Nùng An với kỹ thuật tôi thép bằng nước suối tự nhiên, làng làm hương Phia Thắp tận dụng vỏ cây bầu và lá rừng trên núi đá vôi, hay làng giấy bản Dìa Trên gìn giữ quy trình xeo giấy từ vỏ cây vỏ dưỡng. Trong không gian văn hóa ấy, bản sắc văn hóa Tày Nùng càng thêm thăng hoa qua những làn điệu mượt mà của nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng, di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại đã được UNESCO ghi danh.

  • Kiến trúc nhà sàn đá và nhà trình tường: Tận dụng nguồn đá vôi sẵn có tại chỗ và đất sét phong hóa để dựng nên không gian cư trú ấm áp về mùa đông, mát mẻ về mùa hè, thích ứng hoàn hảo với khí hậu á nhiệt đới vùng núi cao.
  • Hệ thống nghề thủ công truyền thống: Gồm các làng nghề rèn nông cụ, làm hương thảo mộc, dệt thổ cẩm, làm giấy bản và đan lát mây tre, sử dụng thuần khiết nguồn nguyên liệu sinh thái từ rừng núi bản địa và mạch nước karst.
  • Tri thức canh tác nông nghiệp thung lũng: Sáng tạo hệ thống cọn nước bằng tre nứa dẫn nước từ lòng suối sâu lên các thửa ruộng bậc thang và bảo tồn các giống cây trồng đặc hữu như lúa nếp Ong, hạt dẻ, cây thạch đen.
  • Di sản diễn xướng và lễ hội dân gian: Kết tinh trong nghi lễ Hát Then, đàn Tính, hát Sli, hát Lượn cùng hệ thống lễ hội Lồng Tồng cầu mùa màng mưa thuận gió hòa mỗi độ xuân về.

Bảo tồn di sản địa chất gắn với phát triển bền vững

Việc bảo vệ nguyên vẹn hệ thống điểm lộ địa chất, hang động, hóa thạch và cảnh quan tự nhiên được xác định là nhiệm vụ trọng tâm nhằm duy trì danh hiệu Công viên địa chất toàn cầu UNESCO qua các kỳ tái thẩm định khắt khe bốn năm một lần. Công tác cắm mốc khoanh vùng bảo vệ, lắp đặt bảng giải thích khoa học song ngữ và nâng cao nhận thức của cộng đồng cư dân tại từng thôn bản đã biến chính người dân địa phương thành những chủ thể trực tiếp gìn giữ từng vách đá, mạch nguồn và cánh rừng đại ngàn.

Trong tiến trình số hóa và lan tỏa tri thức di sản bản địa, hệ thống cổng thông tin Cao Bằng NSSC đóng vai trò kết nối dữ liệu văn hóa, địa chất với các sáng kiến phát triển bền vững, góp phần quảng bá hình ảnh miền non nước biên cương đến cộng đồng trong nước và quốc tế. Sự gắn kết chặt chẽ giữa nghiên cứu khoa học địa cầu, giáo dục môi trường và bảo tồn văn hóa truyền thống đã tạo nên nền tảng vững chắc để vùng di sản này phát triển hài hòa qua nhiều thế hệ.

Hội tụ đầy đủ những bằng chứng sống động về lịch sử kiến tạo nửa tỷ năm của Trái Đất cùng chiều sâu văn hiến lâu đời, Công viên địa chất Non nước Cao Bằng xứng đáng là viên ngọc quý nơi địa đầu Tổ quốc. Những dãy núi đá vôi kỳ vĩ, dòng sông xanh ngọc và nếp sống mộc mạc của đồng bào các dân tộc nơi đây sẽ mãi là nguồn cảm hứng bất tận cho hành trình khám phá thiên nhiên và cội nguồn dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất