Bỏ qua đến nội dung

Thác Bản Giốc - Tuyệt tác kỳ quan thiên nhiên hùng vĩ nơi biên cương

Giữa vùng núi đá vôi điệp trùng của miền biên viễn Đông Bắc, thác Bản Giốc hiện lên như một dải lụa trắng khổng lồ vắt ngang đại ngàn xanh thẳm thuộc xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh các tầng thác nước trắng xóa đổ xuống dòng sông xanh ngọc tại thác Bản Giốc

Giữa vùng núi đá vôi điệp trùng của miền biên viễn Đông Bắc, thác Bản Giốc hiện lên như một dải lụa trắng khổng lồ vắt ngang đại ngàn xanh thẳm thuộc xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng. Được kiến tạo trên dòng chảy của sông Quây Sơn hiền hòa, danh thắng này là thác nước tự nhiên lớn nhất khu vực Đông Nam Á và là một trong những thác nước nằm trên đường biên giới quốc gia kỳ vĩ bậc nhất thế giới.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của thác Bản Giốc

Nằm ở vùng lõi phía đông của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, thắng cảnh thác Bản Giốc hội tụ những giá trị địa mạo, thủy văn và lịch sử biên cương đặc biệt của vùng đất Trùng Khánh. Sự hình thành của ngọn thác không phải là kết quả ngẫu nhiên của dòng chảy bề mặt mà bắt nguồn từ quá trình tiến hóa địa chất kéo dài hàng trăm triệu năm dưới đáy cổ đại dương.

Dòng chảy sông biên giới và tọa độ địa lý

Về mặt hành chính và tọa độ không gian, quần thể danh thắng tọa lạc tại thôn Bản Giốc thuộc xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 90 km về hướng đông bắc theo trục Quốc lộ 3 và Tỉnh lộ 206. Dòng nước nuôi dưỡng ngọn thác chính là sông Quây Sơn, một chi lưu quan trọng mang đặc trưng thủy văn vùng núi đá vôi biên giới Việt - Trung. Sau khi khởi nguồn từ vùng núi cao huyện Tĩnh Tây, dòng sông chảy vào lãnh thổ Việt Nam tại khu vực cột mốc 784 thuộc xã Ngọc Khê, huyện Trùng Khánh rồi uốn lượn qua những thung lũng lúa nước trù phú của đồng bào Tày, Nùng tại các xã Phong Nặm, Ngọc Côn và Đình Phong.

Khi chảy đến địa phận thôn Bản Giốc thuộc xã Đàm Thủy, lòng sông mở rộng và gặp đứt gãy địa tầng có độ chênh cao lớn, khiến khối nước khổng lồ đổ thẳng xuống thung lũng đá vôi bên dưới từ độ cao hơn 30 mét. Tại khu vực chân thác, dòng sông đóng vai trò đường biên giới tự nhiên phân định lãnh thổ hai quốc gia, được đánh dấu bởi cột mốc biên giới 836 đặt trên hai bờ sông lịch sử. Không gian bao quanh thác nước mang cấu trúc thung lũng karst điển hình với các cụm núi đá vôi hình tháp cao từ 500 đến 800 mét. Trong ngôn ngữ Tày - Nùng bản địa, tên gọi Bản Giốc bắt nguồn từ chữ "Bản Dốc", chỉ ngôi bản cổ tọa lạc ngay bên sườn dốc nơi dòng sông đổ xuống vực sâu.

Toàn cảnh các tầng thác nước trắng xóa đổ xuống dòng sông xanh ngọc tại thác Bản Giốc
Toàn cảnh các tầng thác nước trắng xóa đổ xuống dòng sông xanh ngọc tại thác Bản Giốc

Hình 1 - Toàn cảnh dải thác nước trắng xóa đổ qua các bậc thềm đá vôi giữa thung lũng biên cương Trùng Khánh.

Tiến trình kiến tạo địa hình đá vôi triệu năm

Theo khảo sát địa chất học thuộc hồ sơ di sản UNESCO, nền móng đá gốc của khu vực thác Bản Giốc được hình thành từ kỷ Devon muộn đến kỷ Carbon - Permi, cách ngày nay khoảng 300 đến 400 triệu năm. Vào thời kỳ cổ kiến tạo đó, vùng Đông Bắc Việt Nam là biển nông ấm áp, nơi trầm tích vỏ sinh vật biển và rạn san hô tích tụ liên tục tạo thành tầng đá vôi dày hàng ngàn mét có độ tinh khiết canxi cacbonat cao.

Bước sang giai đoạn vận động Tân kiến tạo cách đây vài chục triệu năm, các mảng lục địa va chạm mạnh đã nâng khối đá vôi cổ đại lên khỏi mặt biển, đồng thời tạo ra hệ thống đứt gãy chạy theo phương tây bắc - đông nam. Dòng sông Quây Sơn cổ đại chảy dọc theo đới đứt gãy lớn, không ngừng bào mòn cơ học và hòa tan đá vôi theo cơ chế karst hóa. Tại vị trí Bản Giốc ngày nay, một đứt gãy bậc thang cắt ngang lòng sông đã tạo ra vách đá dựng đứng chênh lệch độ cao hơn ba chục mét.

Điểm kỳ diệu về địa mạo tại ngọn thác này là quá trình kết tủa đá vôi thứ sinh hay đá travertine diễn ra liên tục trên bề mặt các bậc thác. Nước sông giàu canxi bicacbonat hòa tan khi đổ xuống vách đá dốc đứng gặp sự thay đổi áp suất đột ngột cùng quá trình quang hợp của hệ rêu tảo thủy sinh đã làm kết tủa canxi cacbonat thành lớp đá vôi xốp bao phủ ghềnh thác, tạo nên hệ thống gờ đập bậc thang tự nhiên bền vững qua hàng vạn năm.

Cấu trúc phân tầng kỳ vĩ và hệ sinh thái thác Bản Giốc

Nhìn từ xa, tổng thể thác Bản Giốc trải rộng hơn 200 mét chiều ngang với độ cao tính từ đỉnh thác xuống mặt hồ chân thác khoảng 30 đến 35 mét và chiều sâu tính từ mép thác vào vách đá trong cùng đạt tới 60 mét. Khác với những ngọn thác đổ thẳng một mạch từ vách núi cao, kỳ quan trên đất Trùng Khánh mang cấu trúc phân tầng đa nhánh đầy nghệ thuật, hòa quyện cùng hệ sinh thái thực vật đá vôi đặc hữu.

Kiến trúc ba tầng đá vôi của hai nhánh thác

Xét theo hình thái dòng chảy từ phía bờ nam sang bờ bắc, cấu trúc tổng thể của danh thắng được chia thành hai phần rõ rệt gồm thác chính và thác phụ, ngăn cách nhau bởi những gò đá vôi phủ đầy cây cỏ xanh tươi ở giữa lòng sông. Phần thác phụ nằm hoàn toàn bên phía lãnh thổ Việt Nam, còn được người dân địa phương gọi là thác Cao vì dòng nước đổ từ mép vách đá trên cùng xuống qua các bậc đá dốc đứng. Vào mùa khô, phần thác phụ tách thành nhiều dải nước mảnh mai như những sợi tơ bạc vắt qua thảm rêu xanh mướt; đến mùa mưa lũ, các nhánh nước hợp lưu thành một bức màn nước trắng xóa đổ ầm ào xuống chân núi.

Nằm liền kề về phía bắc là phần thác chính có bề rộng lên tới khoảng 100 mét, nơi dòng chủ lưu của sông Quây Sơn bị chia tách bởi các mô đá vôi và đảo cây xanh trên đỉnh thác thành ba tầng bậc kế tiếp nhau. Ở tầng thứ nhất trên cùng, dòng nước từ thượng nguồn tràn qua bờ đập travertine tự nhiên, tạo thành hàng chục luồng nước lớn nhỏ chảy song song. Xuống đến tầng thứ hai ở lưng chừng vách núi, các dòng nước va đập vào mặt bàn đá rộng phẳng, tung bọt nước trắng xóa như mây mù rồi lan tỏa rộng ra toàn bộ sườn đá trước khi đổ xuống tầng thứ ba và lao thẳng xuống hồ nước sâu tự nhiên từ 15 đến 30 mét ở chân thác. Sự kết hợp giữa thác chính và thác phụ qua ba bậc đá vôi đã tạo nên bản giao hưởng thị giác và âm thanh sống động giữa núi rừng biên giới.

Hạng mục địa mạo và cảnh quanThông số tự nhiên và vị tríĐặc điểm cấu trúc địa chất và sinh thái tiêu biểu
Khu vực thác chínhRộng khoảng 100 m, cao 30 m, sâu 60 mChia thành 3 tầng bậc đá vôi travertine, nằm trên đường biên giới tự nhiên
Khu vực thác phụ (thác Cao)Nằm hoàn toàn phía bờ nam thuộc Việt NamDòng nước chia thành nhiều dải lụa mềm mại chảy qua vách đá phủ rêu xanh
Hồ nước chân thácĐộ sâu từ 15 đến 30 m, mặt nước rộng phẳngNước màu xanh ngọc bích giàu khoáng chất canxi, nơi sinh sống của cá trầm hương
Dòng chảy sông Quây SơnBắt nguồn từ Tĩnh Tây, chảy qua Trùng KhánhSông miền núi đá vôi uốn lượn qua các thung lũng karst và cánh đồng lúa nước
Khu vực cột mốc biên giới 836Đặt tại hai bên bờ sông ngay khu vực chân thácCột mốc đá hoa cương đánh dấu chủ quyền biên giới quốc gia Việt - Trung
Hệ thống gờ đá travertinePhủ dọc theo ba bậc thềm của vách thácĐá vôi thứ sinh kết tủa liên tục nhờ dòng nước giàu canxi và thảm rêu thủy sinh

Thảm thực vật karst và nhịp điệu thủy văn theo mùa

Vẻ đẹp của thác Bản Giốc biến đổi kỳ ảo theo hai mùa thủy văn đặc trưng của vùng núi cao Đông Bắc. Từ tháng 6 đến tháng 9 hằng năm là thời kỳ mùa mưa vùng biên giới, khi những cơn mưa rừng đầu nguồn cung cấp lưu lượng nước dồi dào cho sông Quây Sơn, khiến cả thác chính và thác phụ hòa làm một dải nước khổng lồ cuộn trào mãnh liệt. Bụi nước từ ba tầng thác bốc lên cao hàng chục mét, khi gặp ánh nắng mặt trời chiếu xiên qua khe núi liền khúc xạ thành những dải cầu vồng đôi rực rỡ vắt ngang mặt thác.

Bước sang mùa khô từ tháng 10 năm trước đến tháng 5 năm sau, lưu lượng dòng chảy giảm dần và nước sông chuyển sang màu xanh ngọc bích trong vắt. Đặc biệt vào khoảng tháng 9 và tháng 10 mùa thu, khi dòng thác chảy hiền hòa cũng là lúc những cánh đồng lúa mùa dưới chân thác bước vào vụ chín vàng rực rỡ. Hệ sinh thái tự nhiên bao quanh chân thác bảo tồn thảm thực vật ưa vôi phong phú với các loài cây gỗ quý như nghiến, trai lý, lát hoa, đinh, mun cùng phong lan rừng và dương xỉ cổ đại. Dưới lòng sông trong xanh giàu oxy dưới chân thác là môi trường sinh trưởng tự nhiên của loài cá trầm hương sông Quây Sơn nổi tiếng, thường bơi ngược dòng nước xiết và ăn các loại rễ cây, lá cây trầm hương mọc ven vách đá dọc bờ sông.

Quần thể di sản văn hóa bản địa quanh thác Bản Giốc

Không đứng tách biệt như một thắng cảnh tự nhiên đơn lẻ, thác Bản Giốc nằm ở trung tâm của một quần thể di sản địa chất, lịch sử và văn hóa bản địa mật độ cao thuộc xã Đàm Thủy. Trong bán kính chỉ vài ki-lô-mét quanh dòng thác, hệ thống hang động ngầm kỳ vĩ, những ngôi làng cổ truyền trăm tuổi và công trình kiến trúc tâm linh truyền thống đã kết nối thành một chỉnh thể văn hóa không thể tách rời.

Mạch ngầm hang động và dấu ấn tâm linh biên cương

Cách khu vực chân thác khoảng 3 km về phía nam thuộc bản Gun, xã Đàm Thủy là động Ngườm Ngao — một trong những hang động karst ngầm đẹp và quy mô nhất Việt Nam với tổng chiều dài khảo sát hơn 2.144 mét và ba cửa hang chính là Ngườm Ngao, Ngườm Lồm và Bản Thuôn. Về mặt địa chất thủy văn, hang động này có mối liên hệ mật thiết với tiến trình hình thành thác Bản Giốc, bởi các dòng suối ngầm chảy xuyên qua lòng núi đá vôi Ngườm Ngao đã kiến tạo hệ thống nhũ đá, măng đá lấp lánh như đài sen úp ngược, cột đá cô đơn, ruộng bậc thang đá vôi trước khi đổ ra thung lũng Quây Sơn. Cùng nằm trong không gian sinh thái của vùng đất Trùng Khánh không xa ngọn thác là hồ Bản Viết thuộc xã Phong Nặm, một hồ nước ngọt tự nhiên nằm ẩn mình giữa bốn bề rừng cây sau sau và núi đá vôi trầm mặc.

Trên sườn núi Phia Nhằm thuộc xã Đàm Thủy, cách thác nước khoảng 500 mét về phía nam là công trình chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc được khánh thành vào tháng 12 năm 2014. Ngôi chùa nơi biên cương phía bắc Cao Bằng được kiến tạo theo lối kiến trúc Phật giáo truyền thống Việt Nam với kết cấu gỗ tứ thiết, mái đao cong lợp ngói mũi hài, cổng tam quan, lầu chuông Đại Hồng Chung nặng 1,5 tấn và tòa tam bảo uy nghiêm. Trong khuôn viên chùa có đền thờ người anh hùng dân tộc Nùng Trí Cao — nhân vật lịch sử kiệt xuất thế kỷ XI gắn liền với truyền thống bảo vệ biên cương châu Quảng Nguyên.

Không gian cảnh quan thung lũng sông Quây Sơn và hệ thống núi đá vôi quanh thác Bản Giốc
Không gian cảnh quan thung lũng sông Quây Sơn và hệ thống núi đá vôi quanh thác Bản Giốc

Hình 2 - Cảnh quan thung lũng núi đá vôi và dòng sông biên giới hiền hòa bao bọc khu vực chân thác.

Không gian kiến trúc nhà sàn đá của cư dân Tày

Nằm trên trục đường kết nối từ ngọn thác biên giới vào động Ngườm Ngao là làng đá cổ Khuổi Ky, một bản làng cổ truyền của đồng bào dân tộc Tày có lịch sử hình thành từ thời nhà Mạc lên trấn giữ vùng đất Cao Bình vào cuối thế kỷ XVI. Trong tâm thức tín ngưỡng của người Tày vùng biên giới Trùng Khánh, đá là khởi nguồn của sự sống và là thành lũy kiên cố che chở con người; thần Đá được thờ phụng trang trọng như vị phúc thần bảo hộ bản làng bình yên.

Trải qua hơn bốn thế kỷ tồn tại bên dòng suối Khuổi Ky mát lành, mười bốn hộ gia đình người Tày trong bản vẫn bảo tồn nguyên vẹn quần thể nhà sàn bằng đá độc đáo ở vùng Đông Bắc. Mỗi ngôi nhà sàn đều dựng trên nền móng đá hộc cao ráo, tường bao quanh dày tới 30 đến 40 cm ghép từ hàng vạn viên đá vôi xanh đẽo gọt thủ công và kết dính bằng vữa vôi trộn cát mật mía cổ truyền, phía trên lợp ngói âm dương cổ kính. Vào những đêm hội bản làng bên bếp lửa nhà sàn đá quanh thác Bản Giốc, âm hưởng ngân nga của nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng — Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại được UNESCO ghi danh năm 2019 — lại vang lên trầm bổng, quyện trong tiếng thác đổ rì rầm từ phía bờ sông biên giới.

Giá trị bảo tồn di sản toàn cầu tại thác Bản Giốc

Vượt lên trên vẻ đẹp cảnh quan thị giác thuần túy, thác Bản Giốc ngày nay được giới khoa học quốc tế và các cơ quan quản lý di sản đánh giá là một bảo tàng địa chất ngoài trời vô giá. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn nguyên trạng hệ sinh thái karst, gìn giữ chủ quyền biên giới hòa bình và phát huy văn hóa bản địa đã khẳng định vị thế tầm cỡ quốc tế của danh thắng.

Tâm điểm cốt lõi trong mạng lưới địa chất UNESCO

Ngày 12 tháng 4 năm 2018, toàn bộ vùng di sản Non nước Cao Bằng rộng hơn 3.000 km2 đã chính thức được UNESCO công nhận là Công viên địa chất Toàn cầu. Trong mạng lưới hơn 40 điểm di sản địa chất của công viên, điểm di sản thác Bản Giốc giữ vai trò là hạt nhân trung tâm tiêu biểu nhất của tuyến phía đông. Trước đó, ngay từ năm 1997, danh thắng này đã được xếp hạng là Di tích danh lam thắng cảnh cấp Quốc gia. Giá trị khoa học, lịch sử và bảo tồn cốt lõi của danh thắng được thể hiện rõ nét qua năm phương diện trọng tâm sau đây.

  • Chứng cứ địa tầng và cổ sinh vật học: Các vách đá vôi quanh thác lưu giữ hóa thạch san hô, tay cuộn và trùng lỗ từ kỷ Devon - Carbon, minh chứng cho lịch sử tiến hóa của đại dương cổ cách đây hơn 300 triệu năm.
  • Mẫu hình địa mạo thác bậc thang travertine: Là điểm quan sát trực quan và hoàn chỉnh nhất tại Đông Nam Á về cơ chế kết tủa đá vôi thứ sinh tạo đập bậc thang tự nhiên trên sông miền núi đá vôi.
  • Cột mốc chủ quyền và biên giới hòa bình: Khu vực cảnh quan chung quanh cột mốc biên giới 836 là hình mẫu tiêu biểu về quản lý di sản xuyên biên giới trên tinh thần tôn trọng chủ quyền, hữu nghị và phát triển bền vững.
  • Bảo tồn đa dạng sinh học vùng karst: Duy trì hành lang sinh thái tự nhiên nối liền hệ rừng trên núi đá vôi xã Đàm Thủy với hệ thủy sinh sông Quây Sơn, bảo vệ nguồn gen các loài thủy sản và thực vật bản địa.
  • Không gian bảo tồn văn hóa sống của người Tày - Nùng: Gắn kết bảo tồn di sản thiên nhiên với việc gìn giữ kiến trúc nhà sàn đá Khuổi Ky, trang phục chàm và diễn xướng dân gian bản địa.

Sức sống lễ hội truyền thống và sản vật miền biên viễn

Hằng năm, vào độ mùa thu tháng 10 dương lịch, nhân dân các dân tộc huyện Trùng Khánh lại tổ chức lễ hội thác Bản Giốc với quy mô trang trọng. Phần lễ mở đầu bằng nghi thức rước nước thiêng từ chân thác lên chùa Phật Tích Trúc Lâm trên núi Phia Nhằm để cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa. Phần hội diễn ra sôi nổi với màn đồng diễn hát Then - đàn Tính cùng các trò chơi dân gian như tung còn, đẩy gậy, kéo co, lày cỏ.

Bên cạnh lễ hội văn hóa, vùng đất Trùng Khánh nơi dòng sông Quây Sơn chảy qua còn sản sinh ra những sản vật nông nghiệp mang chỉ dẫn địa lý nức tiếng. Nhắc tới mùa thu Bản Giốc là nhắc tới mùa thu hoạch hạt dẻ Trùng Khánh với nhân vàng ươm và vị bùi béo thơm ngậy đặc trưng. Cùng với những vườn dẻ cổ thụ, những cánh đồng thung lũng ven sông thuộc các xã Ngọc Khê, Phong Nặm, Đàm Thủy còn là vùng canh tác giống gạo nếp Ong Trùng Khánh hạt tròn mẩy, dẻo thơm ngạt ngào, thường được người Tày dùng để đồ xôi ngũ sắc hoặc làm bánh khảo trong các dịp lễ Tết cổ truyền.

Hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của tạo hóa địa chất hàng trăm triệu năm, chiều sâu lịch sử trấn giữ biên cương và bản sắc văn hóa Tày - Nùng đậm đà, thác Bản Giốc xứng đáng là viên ngọc quý giá nhất nơi địa đầu Đông Bắc của Tổ quốc. Để tra cứu toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu chuẩn xác về các danh thắng tự nhiên, di tích lịch sử, lễ hội và di sản văn hóa bản địa trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể khám phá thêm tại chuyên trang Cao Bằng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất