Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 - Dấu ấn hào hùng nơi biên viễn

Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tọa lạc tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng là quần thể di sản lịch sử cách mạng tiêu biểu ghi dấu bước ngoặt chiến lược của cuộc kháng chiến kiến quốc. Quy tụ 19 điểm di tích phân bố trên bốn cụm không gian gắn liền với Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950, nơi đây lưu giữ trọn vẹn ký ức hào hùng cùng khát vọng độc lập, hòa bình của dân tộc Việt Nam.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh không gian thung lũng Đông Khê tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tỉnh Cao Bằng

Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tọa lạc tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng là quần thể di sản lịch sử cách mạng tiêu biểu ghi dấu bước ngoặt chiến lược của cuộc kháng chiến kiến quốc. Quy tụ 19 điểm di tích phân bố trên bốn cụm không gian gắn liền với Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950, nơi đây lưu giữ trọn vẹn ký ức hào hùng cùng khát vọng độc lập, hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Vị thế địa chiến lược của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Nằm ở cửa ngõ phía nam của tỉnh Cao Bằng, không gian phân bố Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 sở hữu địa thế hiểm yếu bậc nhất trên dải biên cương Đông Bắc. Sự giao thoa giữa hệ thống núi đá vôi trùng điệp và mạng lưới thung lũng hẹp dọc hành lang giao thông huyết mạch đã định hình nên một chiến trường tự nhiên mang tính quyết định đối với cục diện lịch sử năm 1950.

Địa hình thung lũng đá vôi dọc tuyến Quốc lộ 4

Trên bản đồ tự nhiên vùng Đông Bắc, huyện Thạch An nằm ở khu vực chuyển tiếp giữa cao nguyên đá vôi nội địa Cao Bằng với dải đồi núi biên giới tiếp giáp tỉnh Lạng Sơn. Trục xương sống xuyên qua toàn bộ không gian của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 là tuyến Quốc lộ 4, con đường huyết mạch chạy dọc theo các hẻm núi sâu, vách đá dựng đứng và những thung lũng lòng chảo nhỏ hẹp. Địa hình karst bị chia cắt mạnh tạo nên các dãy núi đá vôi có độ dốc lớn, xen kẽ hệ thống đồi đất bát úp và các khe suối đầu nguồn chảy về lưu vực sông Bằng cùng sông Kỳ Cùng.

Tại khu vực trung tâm thị trấn Đông Khê, thung lũng mở rộng thành một lòng chảo bằng phẳng dài khoảng ba ki-lô-mét và rộng hơn một ki-lô-mét, bốn phía được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi và đồi đất cao như Phia Khóa, Pò Hầu, Cạm Phầy và đỉnh núi Báo Đông. Về phía tây nam của Đông Khê là khu vực Cốc Xả cùng dãy điểm cao 477, nơi địa hình chuyển sang dạng lũng đá vôi hiểm trở với nhiều hang hốc và vách đá tai mèo sắc nhọn, tạo nên địa bàn thuận lợi để triển khai nghệ thuật vây lấn và vận động tiến công.

Bối cảnh lịch sử hình thành quần thể tại Thạch An

Bước sang năm 1950, cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập của nhân dân Việt Nam đứng trước yêu cầu cấp thiết phải phá thế bao vây phong tỏa biên giới nhằm mở thông đường giao lưu quốc tế và củng cố căn cứ địa Việt Bắc. Trên tuyến phòng thủ biên giới Đông Bắc chạy dọc Quốc lộ 4 từ Cao Bằng qua Đông Khê, Thất Khê đến Lạng Sơn, hệ thống đồn bốt được thiết lập dày đặc. Trong thế trận đó, cứ điểm Đông Khê tại huyện Thạch An giữ vai trò mắt xích trung gian trọng yếu nối liền phân khu Cao Bằng với phân khu Thất Khê, đồng thời trở thành điểm đột phá chiến lược được Bộ Chỉ huy chiến dịch lựa chọn làm trận mở màn.

Cùng với Khu di tích Pác Bó ở huyện Hà Quảng và Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo ở huyện Nguyên Bình, vùng đất Thạch An đã trở thành mảnh ghép lịch sử thứ ba tạo nên tam giác di sản cách mạng đặc biệt của tỉnh Cao Bằng. Từ tháng 9 đến tháng 10 năm 1950, hàng vạn bộ đội chủ lực, bộ đội địa phương và dân công hỏa tuyến thuộc các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao đã hội tụ về các xã Đức Long, Đức Xuân, Trọng Con và thị trấn Đông Khê, hình thành nên quần thể Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 vẹn nguyên giá trị lịch sử.

Toàn cảnh không gian thung lũng Đông Khê và núi đá vôi tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950
Toàn cảnh không gian thung lũng Đông Khê và núi đá vôi tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Hình 1 - Toàn cảnh không gian thung lũng thị trấn Đông Khê được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi hiểm trở thuộc Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tại huyện Thạch An.

Quy hoạch không gian của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Quần thể Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 được quy hoạch bảo tồn trên phạm vi rộng lớn thuộc địa bàn ba xã Đức Long, Đức Xuân, Trọng Con và thị trấn Đông Khê của huyện Thạch An. Tổng thể 19 điểm di tích thành phần được phân bổ khoa học thành bốn cụm không gian chính, phản ánh trọn vẹn cấu trúc chỉ huy, trận địa mở màn và khu vực quyết chiến chiến lược.

Cụm di tích núi Báo Đông và cứ điểm Đông Khê

Cụm không gian đầu tiên nằm tại xã Đức Long, gắn liền với hành trình công tác và trực tiếp chỉ đạo mặt trận của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những ngày diễn ra chiến dịch. Tâm điểm của cụm di tích này là đỉnh núi Báo Đông tại thôn Nà Lạn, nơi đặt đài quan sát dã chiến nhìn thẳng xuống lòng chảo Đông Khê. Hệ thống đường bậc đá gồm 846 bậc chia thành 79 cung bậc đã được kiến tạo hài hòa theo sườn núi tự nhiên, dẫn lên cụm tượng đài khắc họa hình tượng vị lãnh tụ đang chăm chú dõi theo trận đánh mở màn cùng Nhà tưởng niệm khang trang dưới chân núi.

Cụm không gian thứ hai tọa lạc tại trung tâm thị trấn Đông Khê, bao gồm hệ thống di tích cứ điểm Đông Khê và các vị trí đồn tiền tiêu phụ cận như Phia Khóa, Pò Hầu, Cạm Phầy và Yên Ngựa. Nằm trên ngọn đồi cao khống chế ngã ba đường giao thông, đồn chính Đông Khê có chiều dài khoảng 300 mét và chiều rộng khoảng 200 mét với hệ thống lô cốt hai tầng và hầm ngầm đá hộc kiên cố. Ngày nay, các dấu tích nguyên gốc của tường đá, hầm chỉ huy và lô cốt góc phía bắc vẫn được bảo tồn cẩn trọng bên cạnh Nhà trưng bày bổ sung và Bia tưởng niệm chiến thắng.

Cụm di tích sở chỉ huy và thung lũng Cốc Xả

Cụm không gian thứ ba là cụm di tích Khau Luông nằm trên địa bàn xã Đức Xuân, nơi đặt Sở chỉ huy chiến dịch tại thôn Tả Phầy và thôn Nà Tâm. Khu vực Khau Luông có địa hình thung lũng kín đáo nằm sâu giữa những cánh rừng nguyên sinh, đảm bảo yêu cầu bí mật quân sự nhưng vẫn thuận tiện cho mạng lưới thông tin liên lạc. Tại đây, các điểm di tích ghi dấu nơi làm việc của Bộ Chỉ huy chiến dịch do Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm Chỉ huy trưởng kiêm Chính ủy và khu vực cơ quan tham mưu, hậu cần đều được cắm mốc bảo vệ trang trọng.

Cụm không gian thứ tư là cụm di tích Cốc Xả và điểm cao 477 thuộc địa phận xã Trọng Con, nằm ở phía tây nam thị trấn Đông Khê. Đây là khu vực địa hình núi đá vôi hiểm trở với những vách đá dựng đứng, khe suối sâu và các hang đá tự nhiên chằng chịt. Từ ngày 1 đến ngày 8 tháng 10 năm 1950, khu vực núi đá Cốc Xả và dãy điểm cao 477 đã trở thành chiến trường quyết định, nơi các đơn vị chủ lực khép chặt vòng vây trong thế trận vận động tiến công ngoài công sự, đồng thời gắn kết hữu cơ với cảnh quan của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng.

STTTên cụm di tích thành phầnĐịa bàn hành chínhCác điểm di tích và hạng mục tiêu biểuÝ nghĩa lịch sử cốt lõi
1Cụm di tích Bác Hồ với Chiến thắng Biên giới 1950Xã Đức Long, huyện Thạch AnĐài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông, Cụm tượng đài, Nhà tưởng niệm tại thôn Nà Lạn, hang lán Nà LạnGhi dấu nơi lãnh tụ trực tiếp quan sát mặt trận Đông Khê và chỉ đạo chiến dịch
2Cụm di tích cứ điểm Đông KhêThị trấn Đông Khê, huyện Thạch AnĐồn chính Đông Khê, lô cốt phía bắc, hầm ngầm, Phia Khóa, Pò Hầu, Cạm Phầy, Nhà trưng bàyTrận đánh công kiên mở màn thắng lợi từ ngày 16 đến ngày 18 tháng 9 năm 1950
3Cụm di tích Khau LuôngXã Đức Xuân, huyện Thạch AnSở chỉ huy chiến dịch tại Tả Phầy, khu cơ quan Tham mưu, Chính trị, Hậu cần tại Nà TâmTrung tâm điều hành tác chiến chiến lược của Bộ Chỉ huy và Đảng ủy Mặt trận
4Cụm di tích Cốc Xả và điểm cao 477Xã Trọng Con, huyện Thạch AnKhu vực hẻm núi đá vôi Cốc Xả, dãy điểm cao 477, các điểm vây lấn ngoài công sựTrận địa quyết chiến vận động tiêu diệt hai binh đoàn cơ động lớn trên đường rút lui

Dấu ấn lịch sử tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Mỗi ngọn núi, vách đá và tấc đất trong phạm vi Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 đều thấm đẫm những câu chuyện lịch sử chân thực về tầm nhìn chiến lược và ý chí quật cường của dân tộc Việt Nam. Từ quyết sách chuyển hướng tiến công đến những tấm gương chiến đấu quả cảm và hậu phương vững chắc của đồng bào biên giới, tất cả đã kết tinh thành biểu tượng bất diệt của chủ nghĩa yêu nước.

Tầm nhìn chiến lược từ đài quan sát trên núi cao

Một trong những giá trị lịch sử sâu sắc nhất của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 chính là dấu ấn tư duy quân sự sắc bén trong việc lựa chọn điểm đột phá mở màn chiến dịch. Qua quá trình trực tiếp trinh sát thực địa và phân tích kỹ lưỡng tương quan lực lượng, Bộ Chỉ huy chiến dịch đã đề xuất thay đổi phương châm tác chiến từ đánh thị xã Cao Bằng sang đánh cứ điểm Đông Khê trước. Bởi lẽ Đông Khê vừa là mắt xích trọng yếu trên Quốc lộ 4, vừa có lực lượng phòng giữ mỏng hơn nên khi bị tiêu diệt sẽ buộc đối phương phải điều quân ứng cứu, tạo thời cơ thuận lợi để bộ đội đánh địch ngoài công sự.

Sáng ngày 16 tháng 9 năm 1950, đúng thời điểm tiếng súng mở màn trận tiến công cứ điểm Đông Khê vang lên, Bác Hồ đã có mặt tại đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông thuộc xã Đức Long để theo dõi toàn bộ diễn biến chiến trường. Khoảnh khắc lịch sử ấy đã được nghệ sĩ nhiếp ảnh Vũ Năng An ghi lại trong bức ảnh tư liệu vô giá. Trong quá trình chỉ đạo tác chiến tại mặt trận Cao Bằng - Lạng Sơn, các tướng lĩnh am hiểu địa bàn Việt Bắc như Trung tướng Bằng Giang và Thiếu tướng Lê Quảng Ba cũng đã đóng góp quan trọng vào việc chỉ huy các mũi bao vây thắng lợi.

Tư liệu lịch sử Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát mặt trận Đông Khê tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950
Tư liệu lịch sử Chủ tịch Hồ Chí Minh quan sát mặt trận Đông Khê tại Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Hình 2 - Tư liệu lịch sử Chủ tịch Hồ Chí Minh trực tiếp theo dõi diễn biến trận đánh mở màn Đông Khê từ đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông vào tháng 9 năm 1950.

Khí phách anh hùng và tinh thần đoàn kết quân dân

Không gian Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 còn lưu giữ những biểu tượng sáng ngời về chủ nghĩa anh hùng cách mạng. Tại trận đánh công kiên vào cụm cứ điểm phía bắc đồn Đông Khê đêm 16 rạng sáng 17 tháng 9 năm 1950, người chiến sĩ trẻ dân tộc Tày La Văn Cầu, quê gốc tại huyện Trùng Khánh tỉnh Cao Bằng, đã nêu tấm gương dũng cảm phi thường. Khi cánh tay phải bị trúng đạn dập nát, anh đã kiên quyết nhờ đồng đội dùng lưỡi lê chặt đứt cánh tay bị thương, dùng tay trái tiếp tục ôm khối bộc phá lao lên đánh sập lô cốt đầu cầu, mở thông đường cho bộ đội xung phong làm chủ trận địa vào sáng ngày 18 tháng 9 năm 1950.

Sau khi mất mắt xích Đông Khê, hai cánh quân lớn rút khỏi thị xã Cao Bằng và hành quân từ Thất Khê lên nhằm hội quân tại khu vực Nam Đông Khê. Dưới sự điều hành linh hoạt từ cụm di tích Khau Luông, các đơn vị chủ lực của Quân đội nhân dân Việt Nam đã kiên trì bám sát và khóa chặt các binh đoàn cơ động tại thung lũng đá vôi thuộc cụm di tích Cốc Xả cùng dãy điểm cao 477 từ ngày 1 đến ngày 8 tháng 10 năm 1950. Góp phần làm nên thắng lợi lịch sử ấy là sự đóng góp của hơn 12 vạn dân công hỏa tuyến cùng chính sách nhân đạo đối với hàng binh và thương binh theo đúng truyền thống nhân nghĩa, yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam.

Giá trị bảo tồn của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950

Trải qua hơn bảy thập kỷ kể từ mùa thu lịch sử năm 1950, Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 đã trở thành di sản văn hóa - lịch sử vô giá của quốc gia. Công tác nghiên cứu, khoanh vùng bảo vệ và tôn tạo cảnh quan tại huyện Thạch An không chỉ gìn giữ những chứng tích vật chất xác thực mà còn lan tỏa thông điệp hòa bình, bồi đắp lòng tự hào dân tộc cho các thế hệ mai sau.

Dấu mốc xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt

Nhằm tôn vinh tầm vóc vĩ đại của chiến công mở thông biên giới và bảo vệ nguyên vẹn hệ thống di tích gốc trên thực địa, ngày 22 tháng 12 năm 2017, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2082/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng là Di tích Quốc gia đặc biệt. Hồ sơ khoa học xác định rõ ranh giới bảo vệ cho 19 điểm di tích thành phần thuộc bốn cụm không gian tại xã Đức Long, xã Đức Xuân, xã Trọng Con và thị trấn Đông Khê.

Trong những năm qua, tỉnh Cao Bằng đã triển khai đồng bộ nhiều dự án bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 theo đúng nguyên tắc khoa học di sản. Tại cụm di tích xã Đức Long, Nhà tưởng niệm và đường bậc đá lên đỉnh núi Báo Đông đã được xây dựng trang nghiêm. Tại thị trấn Đông Khê, khu vực đồn cổ được gia cố bờ kè đá, phục dựng sa bàn điện tử và bảo quản hàng trăm hiện vật gốc cùng hệ thống bia mốc tại cụm di tích Khau Luông và cụm di tích Cốc Xả.

Gìn giữ ký ức lịch sử trong không gian bản địa

Điểm đặc sắc của Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 là sự hòa quyện chặt chẽ giữa di sản lịch sử quân sự với không gian địa chất và văn hóa bản địa vùng biên cương. Toàn bộ bốn cụm di tích tại huyện Thạch An đều nằm trên tuyến trải nghiệm phía đông nam của công viên địa chất toàn cầu, nơi các thung lũng đá vôi và dãy điểm cao 477 vừa là chứng nhân lịch sử vừa là di sản địa mạo đặc sắc. Cộng đồng cư dân người Tày, người Nùng dưới chân núi Báo Đông và thị trấn Đông Khê vẫn lưu giữ nếp nhà sàn truyền thống cùng nghề canh tác, chế biến món thạch đen Thạch An mang đậm hương vị thảo mộc núi rừng biên viễn.

Những giá trị cốt lõi được bảo tồn và phát huy tại quần thể di tích bao gồm các phương diện trọng tâm sau đây.

  • Giá trị lịch sử quân sự tiêu biểu: Minh chứng sống động cho sự trưởng thành vượt bậc của Quân đội nhân dân Việt Nam trong nghệ thuật kết hợp tác chiến công kiên tại cứ điểm Đông Khê với tác chiến vận động quy mô lớn tại thung lũng Cốc Xả.
  • Giá trị tư tưởng và tầm vóc thời đại: Khẳng định vai trò lãnh đạo sáng suốt của Trung ương Đảng và hình ảnh gần gũi, sâu sát của vị lãnh tụ dân tộc tại đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông trong mùa thu năm 1950.
  • Giá trị giáo dục truyền thống và khát vọng hòa bình: Trở thành không gian giáo dục lịch sử trực quan cho thế hệ trẻ về tinh thần tự lực tự cường, lòng tri ân các anh hùng liệt sĩ và đạo lý nhân nghĩa, hòa hiếu của dân tộc Việt Nam.
  • Giá trị cảnh quan địa chất và văn hóa cộng đồng: Kết nối hài hòa hệ thống 19 điểm di tích lịch sử dọc tuyến Quốc lộ 4 với cảnh quan karst đặc trưng và bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào các dân tộc huyện Thạch An.

Trải qua dòng chảy thời gian, Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 vẫn sừng sững giữa trùng điệp núi rừng Đông Bắc như một tượng đài bất tử về ý chí độc lập và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Từ đỉnh Báo Đông lộng gió đến thung lũng Đông Khê, Khau Luông và Cốc Xả, mỗi điểm di tích đều tỏa sáng giá trị lịch sử trường tồn trong lòng công chúng. Trên hành trình số hóa và lan tỏa di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Cao Bằng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện, góp phần gìn giữ trọn vẹn ký ức hào hùng nơi miền biên viễn.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất