Bỏ qua đến nội dung

Làng làm hương Phia Thắp - Nét đẹp nghề hương thảo mộc người Nùng An

Ẩn mình dưới chân dãy núi đá vôi Phà Hùng thuộc xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, làng làm hương Phia Thắp là một trong những bản làng cổ truyền lâu đời nhất của đồng bào Nùng An tại tỉnh Cao Bằng. Từ nguồn lá cây bầu rừng và thân mai vầu bản địa, người dân nơi đây đã tạo nên những nén hương thảo mộc thuần khiết mang đậm tâm linh miền biên viễn.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Phụ nữ người Nùng An trong trang phục chàm bó những nén hương thảo mộc trên sàn nhà gỗ tại làng làm hương Phia Thắp

Mỗi khi nắng sớm chiếu rọi qua những vách núi tai mèo trập trùng nơi cửa ngõ miền Đông, không gian làng làm hương Phia Thắp lại bừng lên sắc đỏ hồng của hàng vạn chân hương xòe tròn trên khắp lối đá và hiên nhà sàn gỗ. Mùi thơm thanh dịu của thảo mộc rừng già hòa quyện trong gió núi đã dệt nên bức tranh văn hóa đặc trưng, níu chân bất kỳ ai ghé thăm miền non nước.

Lịch sử hình thành và không gian làng làm hương Phia Thắp

Nằm cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng hơn ba mươi ki-lô-mét về phía Đông theo trục Quốc lộ 3, làng làm hương Phia Thắp thuộc xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước đây thuộc xã Quốc Dân, huyện Quảng Uyên). Đây là một trong những bản làng cổ tiêu biểu của đồng bào Nùng An nằm trong vùng lõi của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, nơi lưu giữ nguyên vẹn phương thức chế tác hương thắp thủ công truyền thống suốt hàng trăm năm qua.

Cội nguồn nghề làm hương trăm năm của người Nùng An

Trong tiếng Tày — Nùng bản địa, tên gọi Phia Thắp có nghĩa là ngọn núi có hình dáng như chiếc tháp đá vươn cao giữa thung lũng. Thuở ban đầu, cư dân trong bản tận dụng các loại lá cây có tinh dầu thơm và chất nhựa kết dính tự nhiên trên núi đá để se những nén hương thắp lên bàn thờ tổ tiên, thần núi, thần rừng vào dịp lễ Tết hay ngày sóc, ngày vọng.

Nhờ mùi thơm thanh khiết của thảo mộc tự nhiên và đặc tính cháy đượm, không bị tắt giữa chừng ngay cả trong tiết trời sương muối ẩm lạnh vùng cao, sản phẩm hương thảo mộc người Nùng An tại Phia Thắp nhanh chóng được người dân khắp các huyện lân cận như Trùng Khánh, Hạ Lang, Hòa An, Thạch An ưa chuộng. Hiện nay, hơn năm mươi hộ gia đình người Nùng An sinh sống tại xóm Phia Thắp đều gắn bó với nghề se hương thủ công xã Phúc Sen, truyền dạy bí quyết từ đời ông bà sang đời con cháu như một di sản gia tộc quý báu.

Kiến trúc nhà sàn cổ dưới chân núi đá Phà Hùng

Vượt qua những khúc cua hùng vĩ của đèo Mã Phục, bản Phia Thắp hiện ra bình yên như một bức tranh thủy mặc dưới chân núi Phà Hùng, phía trước mặt là cánh đồng lúa bằng phẳng nằm lọt thỏm giữa những dãy núi karst hình chóp nón. Toàn bộ các ngôi nhà trong bản đều được dựng theo kiến trúc nhà sàn gỗ truyền thống của người Nùng An với tường vách gỗ hoặc vách đá kiên cố, mái lợp ngói âm dương cổ kính được nung thủ công từ làng làm ngói máng Lũng Rì kế bên.

Trong cấu trúc nhà sàn của người Nùng An tại làng làm hương Phia Thắp, không gian sinh hoạt và không gian chế tác hương được bố trí vô cùng khoa học. Khoảng sân đất nện phía trước nhà cùng các bờ rào đá dọc ngõ xóm lại đóng vai trò như những giàn phơi tự nhiên đón trọn nắng gió miền sơn cước.

Tiêu chí nhận diệnThông tin bách khoa về làng làm hương Phia Thắp
Tên thực thể văn hóaLàng làm hương Phia Thắp (Nghề làm hương cổ truyền người Nùng An)
Vị trí hành chínhXóm Phia Thắp, xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước thuộc xã Quốc Dân, huyện Quảng Uyên), tỉnh Cao Bằng
Cộng đồng chủ thể100% hộ gia đình đồng bào dân tộc Nùng (nhóm địa phương Nùng An)
Nguyên liệu tự nhiênCây mai rừng làm chân hương, lá cây bầu rừng làm keo kết dính, mùn cưa gỗ mềm và vỏ cây gạo làm bột thịt hương
Kỹ thuật chế tácChẻ vót tăm thủ công, nhúng nước và lăn bột 4–5 lượt trên mẹt tre, nhuộm chân hương đỏ và phơi nắng tự nhiên
Giá trị văn hóaĐiểm di sản văn hóa tiêu biểu trên tuyến phía Đông của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng

Nguyên liệu rừng núi tự nhiên của làng làm hương Phia Thắp

Điểm khác biệt cốt lõi làm nên bản sắc của làng làm hương Phia Thắp so với các dòng hương công nghiệp chính là nguyên tắc sử dụng 100% nguyên liệu thảo mộc tự nhiên thu hái từ hệ sinh thái rừng núi đá vôi Cao Bằng, hoàn toàn không pha trộn hóa chất tạo mùi hay axit dẫn cháy.

Chất keo kết dính tự nhiên từ lá cây bầu rừng

Bí quyết quan trọng bậc nhất giúp bột hương bám chặt vào tăm tre mà không bị bong tróc chính là chất keo tự nhiên lấy từ lá cây bầu rừng (tiếng Nùng An gọi là lá bầu hắt). Người dân Phia Thắp phải băng rừng, leo núi đá để hái những đợt lá bầu rừng bánh tẻ có hàm lượng chất nhầy tự nhiên cao nhất, sau đó đem về rải đều trên sân nhà phơi thật khô dưới nắng to cho đến khi lá chuyển màu nâu giòn.

Lá bầu rừng phơi khô được cho vào cối giã thật nhuyễn và sàng lọc qua rây mắt nhỏ để thu lấy lớp bột mịn như phấn. Khi gặp nước suối mát, bột lá cây bầu rừng lập tức tiết ra một lớp nhựa keo sánh dẻo có độ kết dính tuyệt vời cùng mùi thơm thanh mát đặc trưng của lá rừng khô.

Nghệ nhân người Nùng An lăn tăm hương trong lớp bột lá cây bầu rừng trên mẹt tre tại Phia Thắp
Nghệ nhân người Nùng An lăn tăm hương trong lớp bột lá cây bầu rừng trên mẹt tre tại Phia Thắp

Chọn cây mai rừng chẻ tăm và phối trộn mùn cưa

Bên cạnh keo lá bầu rừng, phần lõi chân hương cũng được tuyển chọn hết sức kỹ lưỡng từ cây mai rừng làm chân hương (đồng bào địa phương gọi là cây mạy mười). Người dân chỉ chọn đốn những cây mai rừng đã đạt độ tuổi từ ba năm trở lên, cắt thành từng khúc dài khoảng 40 đến 45 xăng-ti-mét, ngâm nước rồi dùng những con dao sắc bén của làng rèn Phúc Sen chẻ nhỏ, vót tròn nhẵn từng que tăm hương bằng tay.

Phần bột thịt hương tạo nên hương thơm ấm áp và độ bắt lửa ổn định được phối trộn từ mùn cưa của các loại gỗ mềm tự nhiên kết hợp với vỏ cây gạo rừng, rễ hương bài hoặc trầm rừng phơi khô nghiền mịn. Người thợ làm hương tại làng làm hương Phia Thắp tuyệt đối không dùng mùn cưa từ các loại gỗ cứng hay gỗ có nhựa hắc vì sẽ làm át đi mùi thơm dịu của lá bầu rừng và khiến hương khó cháy. Tỷ lệ pha trộn giữa bột keo lá bầu rừng và bột mùn cưa thảo mộc ở mỗi lượt lăn được đong đếm hoàn toàn bằng cảm nhận xúc giác trên đầu ngón tay của những nghệ nhân giàu kinh nghiệm như nghệ nhân Hoàng Văn Dủng cùng các bậc cao niên trong bản.

Quy trình se hương và phơi nắng ở làng làm hương Phia Thắp

Không dùng máy bắn hương tự động, toàn bộ quy trình làm hương tại làng làm hương Phia Thắp vẫn giữ nguyên phương pháp se hương thủ công xã Phúc Sen bằng tay trên chiếc mẹt tre truyền thống, đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và đôi bàn tay khéo léo của người phụ nữ Nùng An.

Kỹ thuật nhúng nước và lăn bột hương trên mẹt tre

Sau khi những que tăm mai rừng đã được vót tròn đều và phơi khô kiệt, người thợ bắt đầu công đoạn se hương. Người phụ nữ Nùng An cầm một nắm tăm hương khoảng vài chục que, chừa lại phần chân cầm tay rồi nhúng khoảng hai phần ba chiều dài que tăm vào chậu nước sạch cho ướt đều. Tiếp đó, bó tăm ướt được nhúng vào lớp bột keo lá cây bầu rừng nguyên chất để tạo lớp áo kết dính đầu tiên, rồi nhanh tay đưa sang chiếc mẹt tre lớn đựng hỗn hợp bột thịt hương và bột keo đã trộn sẵn.

Bằng động tác cổ tay mềm mại nhưng dứt khoát, người thợ vừa rắc bột vừa lăn tròn, xóc đều bó tăm trên mặt mẹt tre sao cho bột hương bám đều khắp xung quanh từng que tăm mà các que không bị dính bết vào nhau. Công đoạn nhúng nước — lăn bột — vỗ nhẹ cho rụng bột thừa được lặp đi lặp lại liên tục từ bốn đến năm lượt. Ở lượt đầu tiên, tỷ lệ bột keo lá bầu rừng chiếm phần nhiều để bám chặt vào lõi mai; các lượt tiếp theo tăng dần lượng bột mùn cưa thảo mộc để thân hương tròn đầy, và lượt cuối cùng được áo một lớp bột mịn giúp bề mặt nén hương láng mượt, thẳng tắp.

Bức tranh phơi hương rực rỡ bên vách đá tai mèo

Những nén hương vừa se xong còn ẩm nước được đem đi phơi khô tự nhiên dưới ánh nắng mặt trời và gió thung lũng. Người dân làng làm hương Phia Thắp sử dụng những ống bê tông nhỏ hoặc gốc tre khoét rỗng để cắm từng bó hương xòe tròn như những đóa hoa đang nở rộ, xếp dọc theo sân nhà sàn, trên mặt bờ rào đá và khắp các ngả đường quanh bản. Khí hậu vùng núi đá vôi Quảng Hòa với nắng hanh và gió lồng lộng giúp nén hương khô từ từ từ trong ra ngoài mà không bị nứt vỏ. Nếu gặp những ngày mưa phùn kéo dài, người dân phải xếp hương lên gác bếp nhà sàn để hong khô bằng hơi ấm của bếp củi.

Khi thân hương đã khô đượm, người thợ mới chuyển sang công đoạn nhuộm phần chân hương. Phần gốc tăm mai được nhúng vào nồi nước màu đỏ hồng đun sôi trên bếp củi khoảng vài phần chiều dài que hương, sau đó lại đem cắm xòe ra nắng phơi thêm một lượt cho ráo màu. Sắc đỏ thắm của chân hương nổi bật trên nền màu nâu vàng mộc mạc của thân hương thảo mộc và màu chàm xanh thẫm của trang phục người Nùng An đã tạo nên khung cảnh phơi hương bản Phia Thắp vô cùng ấn tượng, trở thành biểu tượng thị giác đặc sắc của vùng non nước Cao Bằng.

Những bó hương thảo mộc cắm xòe tròn phơi dưới ánh nắng tự nhiên tại bản Phia Thắp
Những bó hương thảo mộc cắm xòe tròn phơi dưới ánh nắng tự nhiên tại bản Phia Thắp

Giá trị tâm linh và di sản của làng làm hương Phia Thắp

Trong dòng chảy văn hóa của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng tại Cao Bằng, làng làm hương Phia Thắp không chỉ sản xuất ra một vật phẩm tiêu dùng thông thường mà còn gìn giữ sợi dây kết nối tâm linh thiêng liêng giữa con người với tổ tiên và trời đất, góp phần làm giàu có thêm bản đồ di sản nghề làm hương Cao Bằng.

Nén hương thảo mộc trong đời sống tín ngưỡng bản địa

Đối với người Nùng An và người Tày vùng biên viễn, mỗi nén hương thắp lên bàn thờ gia tiên, miếu thổ công hay trong các nghi lễ truyền thống đều mang ý nghĩa gửi gắm lòng thành kính và cầu mong sự chở che cho gia đình, bản làng. Vào những ngày giáp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng hay rằm tháng Bảy, từng bó hương Phia Thắp được gói ghém cẩn thận bằng những tờ giấy bản mộc mạc mua từ làng giấy bản Dìa Trên ngay xóm bên cạnh. Giấy bản Dìa Trên màu trắng ngà thấm nhẹ sắc đỏ của chân hương tạo thành những bó hương vuông vắn, trang trọng hiện diện trong mọi phiên chợ tết vùng cao.

Không chỉ gắn liền với không gian thờ cúng trong từng nếp nhà sàn, nén hương thảo mộc Phia Thắp còn tỏa hương trong các lễ hội văn hóa lớn của tỉnh như lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên hay nghi thức tâm linh trong lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng. Nếu miền xuôi nổi tiếng với sắc đỏ rực rỡ của làng hương Quảng Phú Cầu ở ngoại thành Hà Nội và cố đô tự hào với vẻ đa sắc của làng hương Thủy Xuân Huế, thì Phia Thắp lại mang vẻ đẹp mộc mạc, nguyên sơ của núi rừng đá vôi Đông Bắc cùng hương thơm thuần khiết từ lá cây bầu rừng không nơi nào có được.

Kết nối cụm làng nghề trong vùng công viên địa chất

Cùng với nghề rèn Phúc Sen, giấy bản Dìa Trên, ngói máng Lũng Rì, nghề đan lát mây tre Pác Rằng và làng nghề làm đường phên Bố Tờ, bản Phia Thắp đã hợp thành một quần thể làng nghề truyền thống độc đáo của người Nùng An tại huyện Quảng Hòa. Nằm trên trục kết nối giữa thung lũng núi Mắt Thần Trà Lĩnh, danh thắng hồ Thang Hen và miền biên cảnh Trùng Khánh, ngôi làng dưới chân núi Phà Hùng là điểm trải nghiệm văn hóa cộng đồng tiêu biểu của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.

Sự kiên trì giữ gìn phương thức sản xuất thủ công thân thiện với môi trường sinh thái rừng núi đã giúp người dân Phia Thắp bảo vệ được nguồn cây bầu rừng, cây mai rừng bền vững qua nhiều thế hệ. Theo định hướng bảo tồn và phát huy di sản văn hóa bản địa được cập nhật trên hệ thống Cao Bằng NSSC, việc gắn kết không gian kiến trúc nhà sàn truyền thống với nghề làm hương thảo mộc đang tiếp thêm sức sống mới cho cộng đồng cư dân bản địa, để hương rừng từ làng làm hương Phia Thắp mãi lan tỏa giữa đất trời biên cương.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất