Bỏ qua đến nội dung

Làng rèn Phúc Sen - Hồn thép người Nùng An giữa non nước Cao Bằng

Nằm dưới chân những dãy núi đá vôi hùng vĩ của huyện Quảng Hòa, làng rèn Phúc Sen là cái nôi chế tác nông cụ và dao rèn thủ công vang danh hơn ba thế kỷ của đồng bào Nùng An tại Cao Bằng. Từ những thanh thép nhíp thô ráp qua ngọn lửa than gỗ nghiến và đôi bàn tay tài hoa, người thợ nơi đây đã hun đúc nên một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đầy tự hào.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Hai người thợ rèn Nùng An phối hợp quai búa rèn dao bên bếp lò than rực lửa tại làng rèn Phúc Sen

Tiếng búa đập trên đe sắt vang vọng khắp thung lũng Pác Rằng mỗi sớm mai từ lâu đã trở thành thanh âm biểu tượng của làng rèn Phúc Sen trên tuyến hành trình khám phá miền non nước phía Đông. Không sử dụng dây chuyền dập khuôn công nghiệp, từng lưỡi dao và nông cụ ra đời tại mảnh đất này đều kết tinh từ kinh nghiệm cảm âm, cảm nhiệt cùng bản lĩnh giữ nghề bền bỉ của các thế hệ cư dân bản địa.

Nguồn gốc hơn ba thế kỷ của làng rèn Phúc Sen tại Quảng Hòa

Lịch sử hình thành của làng rèn Phúc Sen gắn liền với quá trình định cư lâu đời và khai phá thung lũng đá vôi của cộng đồng người Nùng An tại huyện Quảng Hòa (trước đây thuộc huyện Quảng Uyên). Qua nhiều biến thiên của lịch sử vùng biên viễn, nghề rèn thủ công nơi đây đã chuyển mình từ chế tác khí cụ phòng thủ sang sản xuất nông cụ thiết yếu phục vụ đời sống miền sơn cước.

Dấu ấn lịch sử nghề rèn đúc nông cụ cổ truyền

Theo sử liệu địa phương và ký ức truyền khẩu của các bậc cao niên, nghề rèn tại xã Phúc Sen đã bén rễ từ khoảng cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII. Một số ghi chép cho thấy trong giai đoạn vương triều nhà Mạc tại Cao Bình đóng đô quanh khu vực thành Bản Phủ Cao Bằng, triều đình từng chiêu tập thợ giỏi lập xưởng đúc rèn binh khí và công cụ.

Chính điều kiện tự nhiên hiểm trở với địa hình núi đá tai mèo sắc nhọn tại Cao Bằng cũng thôi thúc người Nùng An tự hoàn thiện kỹ thuật rèn đúc. Trước nhu cầu về những nông cụ có độ cứng cao nhưng không bị quăn mẻ khi va chạm đá núi, các thế hệ thợ rèn người Nùng An tại Phúc Sen đã không ngừng cải tiến quy trình nung lò, chọn phôi và tôi nước. Trải qua hơn 300 năm truyền nghề cha truyền con nối, rèn thủ công xã Phúc Sen đã định hình chuẩn mực kỹ thuật riêng biệt khắp vùng Đông Bắc.

Không gian quần cư người Nùng An bên đèo Mã Phục

Về mặt địa lý văn hóa, làng rèn Phúc Sen tọa lạc ngay dưới chân đèo Mã Phục hùng vĩ, dọc theo trục Quốc lộ 3 kết nối trung tâm tỉnh lỵ với các huyện miền Đông của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Trong đó, các xóm Pác Rằng, Phia Chang Trên, Phia Chang Dưới, Lũng Vài và Tình Đông tập trung mật độ lò rèn dày đặc nhất với hàng trăm hộ duy trì đỏ lửa quanh năm.

Không gian kiến trúc của mỗi hộ làm nghề thể hiện sự gắn kết hài hòa giữa sinh hoạt gia đình và lao động thủ công. Bước chân vào xóm Pác Rằng hay Lũng Vài, bức tranh văn hóa hiện lên sống động với hình ảnh những người đàn ông Nùng An rắn rỏi quai búa bên ánh lửa hồng rực, xen lẫn bóng dáng phụ nữ trong bộ trang phục chàm phụ giúp kéo bễ, chêm than và tra cán.

Tiêu chí nhận diệnThông tin bách khoa về làng rèn Phúc Sen
Tên thực thể văn hóaLàng rèn Phúc Sen (Nghề rèn truyền thống người Nùng An)
Vị trí hành chínhXã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước thuộc huyện Quảng Uyên), tỉnh Cao Bằng
Cộng đồng chủ thểDân tộc Nùng (nhóm địa phương Nùng An) tại các xóm Pác Rằng, Lũng Vài, Phia Chang, Tình Đông
Lịch sử hình thànhHơn 300 năm (cuối thế kỷ XVI – đầu thế kỷ XVII), truyền nghề cha truyền con nối
Nguyên liệu cốt lõiPhôi thép nhíp ô tô cũ có hàm lượng carbon chuẩn, than củi gỗ nghiến, gỗ cẩm chỉ làm cán
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL ngày 29/01/2019)

Nguyên liệu bản địa tạo nên độ sắc bén ở làng rèn Phúc Sen

Chất lượng vượt trội và tuổi thọ bền bỉ của các dòng nông cụ, dao kéo xuất xưởng từ làng rèn Phúc Sen trước hết bắt nguồn từ sự khắt khe trong khâu tuyển chọn nguyên vật liệu. Người thợ Nùng An không dùng sắt non hay thép tấm đại trà mà chỉ tin dùng nguồn vật liệu có cấu trúc kim loại đạt độ đàn hồi và chịu lực cao.

Tuyển chọn phôi thép nhíp có độ đàn hồi cao

Yếu tố cốt tử làm nên danh tiếng của dao rèn Phúc Sen chính là nguồn phôi thép nhíp ô tô cũ, đặc biệt là các lá nhíp từ dòng xe tải hạng nặng hoặc xe địa hình có tiêu chuẩn cơ khí khắt khe. Khi thu gom nhíp xe cũ, người thợ cả dùng mắt quan sát thớ thép và gõ búa thử âm thanh để loại bỏ những thanh nhíp bị rạn nứt ngầm.

Sau khi chọn được lá nhíp đạt chuẩn, người thợ tiến hành pha phôi bằng cách dùng búa tạ và đục thép cắt lá nhíp dày thành từng miếng nhỏ có kích thước, trọng lượng tương ứng với từng chủng loại sản phẩm như dao chặt xương, dao thái mỏng, dao đi rừng, rìu bổ củi hay lưỡi cuốc, lưỡi liềm. Khác với lối làm hàng loạt dùng máy cắt nhiệt độ cao dễ làm biến tính cấu trúc tinh thể thép ở mép cắt, thợ Phúc Sen tính toán tỷ lệ phôi rất chuẩn xác ngay từ khâu chặt phôi để giữ trọn vẹn phẩm chất nguyên bản của thép nhíp ô tô cũ, giúp sống dao đầm chắc và cân bằng trọng lực trong lòng bàn tay.

Thợ rèn người Nùng An quai búa rèn lưỡi dao từ thép nhíp trên đe sắt tại làng rèn Phúc Sen
Thợ rèn người Nùng An quai búa rèn lưỡi dao từ thép nhíp trên đe sắt tại làng rèn Phúc Sen

Nguồn than củi gỗ nghiến và cấu trúc lò rèn đất đá

Song hành cùng phôi thép nhíp chất lượng cao là nguồn nhiên liệu đốt lò đặc thù của vùng núi đá vôi Cao Bằng — than củi đốt từ các loại gỗ rừng cứng như gỗ nghiến hoặc gỗ lý. Người Nùng An tại làng rèn Phúc Sen hạn chế việc dùng than đá khoáng sản vì than đá chứa hàm lượng lưu huỳnh cao và tỏa nhiệt hỗn tạp, dễ làm cháy bề mặt phôi thép hoặc khiến lưỡi dao bị giòn, rỗ mặt khi nung lâu.

Cấu trúc lò rèn truyền thống của đồng bào Nùng An cũng phản ánh trí tuệ thích ứng sâu sắc với vật liệu bản địa. Bên cạnh lò rèn là chiếc đe sắt nặng hàng chục ki-lô-gam đặt cố định trên gốc gỗ nghiến lớn chôn sâu xuống nền đất nhằm triệt tiêu độ rung chấn khi hai người thợ cùng quai búa.

Bí quyết quai búa và tôi nước độc bản của làng rèn Phúc Sen

Nếu phôi thép nhíp và than gỗ nghiến là phần xác vật chất thì kỹ nghệ quai búa tạo hình và kỹ thuật tôi thép Phúc Sen chính là phần hồn làm nên giá trị di sản phi vật thể không thể sao chép. Toàn bộ quy trình chế tác tại làng rèn Phúc Sen không có bản vẽ kỹ thuật hay nhiệt kế điện tử mà hoàn toàn dựa vào giác quan tinh nhạy của người nghệ nhân.

Nhịp búa phối hợp ăn ý và kỹ thuật nhìn màu lửa

Khi phôi thép nhíp được vùi vào lòng lò than hồng và thổi gió cho đến khi chuyển màu đỏ rực như quả hồng chín, người thợ cả dùng kìm sắt dài gắp phôi đặt lên mặt đe để bắt đầu công đoạn rèn đập định hình. Ngay lập tức, người thợ phụ cầm búa tạ nặng từ 4 đến 5 ki-lô-gam giáng những nhát búa mạnh mẽ, dứt khoát và chính xác vào điểm búa dẫn của thợ chính.

Chỉ cần nghe tiếng búa con gõ nhẹ vào mặt đe hay nhịp gõ dừng lại, người thợ phụ lập tức hiểu ý để tăng lực đập, giảm lực đập hoặc ngừng tay búa cho thợ cả đưa phôi trở lại lò nung. Để thực hiện chuẩn xác công đoạn này, các bậc cao niên như nghệ nhân Lương Văn Trường tại xóm Pác Rằng phải rèn luyện đôi mắt phân biệt từng sắc độ biến đổi của ánh lửa và màu thép nung trong bóng râm của xưởng rèn, từ đỏ sẫm, đỏ tươi sang vàng cam để biết chính xác thời điểm thép đạt độ dẻo lý tưởng.

Nghệ thuật tôi thép bằng kinh nghiệm cảm nhận thanh âm

Sau khi phôi thép đã được rèn thành hình dáng hoàn chỉnh và gọt giũa sơ bộ phần lưỡi bằng bàn cắt thép sắc, sản phẩm bước vào công đoạn quan trọng bậc nhất quyết định sự thành bại của cả mẻ rèn — khâu tôi thép. Kỹ thuật tôi thép Phúc Sen là bí quyết gia truyền chỉ được truyền thụ cho những người thợ đã có hàng chục năm kinh nghiệm đứng lò.

Khoảnh khắc lưỡi thép vừa đạt sắc đỏ chín tới, người thợ nhanh chóng rút dao khỏi lò, phết nhẹ một lớp bùn đất sét mỏng hoặc tro thảo mộc theo bí quyết riêng lên phần lưỡi rồi nhúng chìm theo góc nghiêng chuẩn xác vào máng nước lạnh đặt ngay cạnh lò. Sau khi tôi nước, con dao tiếp tục trải qua bước ram thép trên lửa nhẹ rồi chuyển sang mài bén trên đá mài tự nhiên vùng suối đá và tra cán gỗ cẩm chỉ chốt đinh đồng chắc chắn, tạo nên bề mặt lưỡi dao có ánh xanh đen trầm mặc đặc trưng.

Giá trưng bày các mẫu dao rèn thủ công và nông cụ truyền thống tại xưởng rèn xã Phúc Sen
Giá trưng bày các mẫu dao rèn thủ công và nông cụ truyền thống tại xưởng rèn xã Phúc Sen

Giá trị di sản văn hóa và sức sống của làng rèn Phúc Sen

Vượt lên trên vai trò của một trung tâm sản xuất nông cụ phục vụ kinh tế nông nghiệp vùng cao, làng rèn Phúc Sen còn là bảo tàng sống lưu giữ kho tàng tri thức dân gian, tín ngưỡng nghề nghiệp và đạo đức lao động của người Nùng An. Với những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc đó, ngày 29 tháng 01 năm 2019, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 446/QĐ-BVHTTDL công nhận Nghề rèn của người Nùng An tại xã Phúc Sen là di sản nghề rèn Cao Bằng cấp quốc gia.

Tín ngưỡng thờ tổ nghề và đạo đức người thợ rèn

Trong tâm thức của đồng bào Nùng An tại Phúc Sen, nghề rèn không chỉ là kế sinh nhai mà còn là nghiệp tổ thiêng liêng cần được tôn kính. Đầu xuân năm mới, nghi thức khai lò được cử hành bằng việc nhóm ngọn lửa hồng đầu tiên và gõ những tiếng búa khai xuân lấy may.

Triết lý đạo đức nghề nghiệp của người Nùng An tại làng rèn Phúc Sen được đúc kết qua nguyên tắc bất thành văn là không bao giờ làm hàng giả, hàng kém chất lượng. Trên thân mỗi lưỡi dao rèn Phúc Sen chính gốc thường được người thợ đóng dấu chìm ký hiệu tên tuổi hoặc chữ viết tắt của gia đình ngay khi thép còn đang nóng đỏ như lời cam kết danh dự của dòng họ. Tinh thần trọng chữ tín và sự gắn kết cộng đồng của người dân Phúc Sen còn thể hiện đậm nét mỗi độ xuân về khi các nghệ nhân trong làng nô nức hội tụ về trung tâm huyện lỵ tham dự lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên để cầu mong mưa thuận gió hòa, bản làng ấm no.

Bảo tồn không gian văn hóa gắn với di sản địa chất

Điểm độc đáo bậc nhất của vùng đất Quảng Hòa là sự hiện diện của cụm làng nghề truyền thống người Nùng An nằm liền kề nhau, tạo thành một hệ sinh thái văn hóa thủ công hoàn chỉnh. Ngay sát làng rèn Phúc Sen là làng làm hương Phia Thắp với những bó hương thảo mộc phơi rực rỡ dưới chân núi đá, làng giấy bản Dìa Trên thơm mùi vỏ cây dưỡng, làng làm ngói máng Lũng Rì nung đất sét lợp mái nhà sàn cổ kính, cùng nghề đan lát mây tre Pác Rằng và làng nghề làm đường phên Bố Tờ ngọt ngào hương mía. Các làng nghề này có mối quan hệ tương hỗ mật thiết khi giấy bản Dìa Trên và hương Phia Thắp hiện diện trên bàn thờ Tổ nghề rèn, còn dao rèn Phúc Sen lại giúp người dân Phia Thắp, Dìa Trên, Pác Rằng chẻ vót tre mai, bóc vỏ cây rừng và thu hoạch mía.

Nếu vùng đồng bằng sông Hồng tự hào với kỹ nghệ nung đất của làng gốm Bát Tràng thì miền biên viễn Đông Bắc lại khẳng định bản lĩnh chế tác kim khí qua tiếng búa đe vang vọng suốt ba thế kỷ tại Phúc Sen. Ngày nay, xóm Pác Rằng thuộc xã Phúc Sen đã trở thành điểm dừng chân di sản quan trọng trên tuyến trải nghiệm phía Đông nối liền lên danh thắng thác Bản Giốc và làng đá cổ Khuổi Ky. Theo các tư liệu bảo tồn văn hóa bản địa trên hệ thống Cao Bằng NSSC, việc kết hợp gìn giữ kỹ nghệ rèn cổ truyền với phát triển du lịch cộng đồng bền vững đang giúp thế hệ trẻ người Nùng An thêm gắn bó với nghề cha ông, để ngọn lửa trong những gian lò làng rèn Phúc Sen mãi bập bùng tỏa sáng giữa đại ngàn non nước Cao Bằng.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất