Động Ngườm Ngao - Tuyệt tác thạch nhũ trăm triệu năm nơi Trùng Khánh
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Động Ngườm Ngao ẩn mình trong lòng khối núi đá vôi tại bản Gun, xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh, tỉnh Cao Bằng là một trong những kiệt tác địa chất karst kỳ vĩ bậc nhất vùng biên cương Đông Bắc. Hình thành cách đây hơn 300 triệu năm trong không gian Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, danh thắng sở hữu hệ thống thạch nhũ ánh kim lộng lẫy cùng dòng chảy ngầm nguyên sơ hiếm có.
Quá trình kiến tạo địa chất hàng triệu năm của động Ngườm Ngao
Nằm cách dòng thác Bản Giốc khoảng ba ki-lô-mét về phía nam, động Ngườm Ngao là minh chứng sống động cho lịch sử tiến hóa vỏ Trái Đất tại vùng biển cổ Đông Bắc Việt Nam. Sự kết hợp giữa vận động kiến tạo mảng, quá trình hòa tan đá vôi và bản sắc văn hóa người Tày đã dệt nên câu chuyện tự nhiên - nhân văn đầy cuốn hút cho danh thắng này.
Lịch sử hình thành khối núi đá vôi Đàm Thủy
Theo các công trình khảo sát địa chất học và kết quả đo đạc của Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh năm 1995, động Ngườm Ngao là một hang động karst phát triển trong khối đá vôi cổ sinh muộn thuộc hệ tầng Bắc Sơn, được hình thành vào khoảng 300 đến 400 triệu năm trước. Vào kỷ Devon và kỷ Carbon - Permi, khu vực huyện Trùng Khánh từng là vùng biển nông ấm áp, nơi trầm tích vỏ sinh vật biển và san hô tích tụ dày hàng nghìn mét tạo nên nền đá vôi nguyên thủy. Trải qua các đợt vận động tạo sơn nâng thềm lục địa lên cao, khối đá vôi Đàm Thủy xuất hiện hệ thống đứt gãy kiến tạo, mở đường cho nước mưa và dòng chảy bề mặt thẩm thấu sâu vào lòng núi.
Dưới tác động ăn mòn hóa học và xâm thực cơ học liên tục của dòng nước giàu khí cacbonic qua hàng triệu năm, các khe nứt trong lòng núi bản Gun dần mở rộng thành hệ thống hành lang hang động ngầm có tổng chiều dài khảo sát đạt hơn 2.144 mét, nhiều nhánh sâu đạt gần 2.700 mét. Quá trình nâng cao địa chất theo nhiều chu kỳ đã tạo nên cấu trúc phân tầng độc đáo gồm tầng hang khô hóa thạch ở phía trên và tầng hang hoạt động có dòng chảy ngầm ở phía dưới. Cảnh quan bên ngoài cửa động là kiểu địa hình karst cụm đỉnh - lũng điển hình với những thung lũng treo, hố sụt tự nhiên và mạng lưới thủy văn liên thông trực tiếp với lưu vực sông Quây Sơn.
Nguồn gốc tên gọi gắn với truyền thuyết người Tày
Không chỉ mang giá trị khoa học địa chất đặc biệt, tên gọi động Ngườm Ngao còn phản ánh chiều sâu ngôn ngữ và thế giới quan dân gian của cộng đồng người Tày bản địa tại xã Đàm Thủy. Trong tiếng Tày cổ truyền vùng Trùng Khánh, từ Ngườm có nghĩa là hang động đá vôi, còn từ Ngao có nghĩa là loài hổ, ghép lại mang ý nghĩa là hang Hổ. Theo lời kể truyền đời của các bậc cao niên tại bản Gun và bản Thuôn, thuở xưa khi rừng nguyên sinh còn bao phủ dày đặc khắp các dãy núi đá vôi biên giới, lòng hang sâu thẳm và ấm áp này từng là nơi trú ngụ của nhiều loài hổ lớn.
Bên cạnh thuyết giải nghĩa theo tập tính sinh học của loài hổ rừng xưa, văn hóa dân gian địa phương còn lưu truyền cách lý giải giàu chất thơ gắn với âm thanh tự nhiên trong lòng núi. Vào mùa mưa lũ hằng năm, khi lượng nước từ các phễu thu karst trên đỉnh núi đổ dồn xuống hệ thống suối ngầm trong hang, dòng nước va đập mạnh vào các vách đá hẹp và vòm hang rỗng tạo nên những dải âm thanh trầm hùng vang vọng khắp thung lũng bản Gun, nghe tựa như tiếng gầm của chúa sơn lâm giữa đại ngàn. Năm 1921, hang động chính thức được phát hiện và ghi nhận trong các tư liệu địa chí vùng Đông Bắc.

Hình 1 - Không gian vòm hang rộng lớn cùng hệ thống cột đá và măng đá kỳ vĩ bên trong động Ngườm Ngao tại xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh.
Hệ thống thạch nhũ và địa mạo kỳ vĩ trong động Ngườm Ngao
Bước qua vòm cửa đá tự nhiên của động Ngườm Ngao, một thế giới trầm tích cacbonat canxi đồ sộ hiện ra với muôn vàn hình thái điêu khắc kỳ ảo. Khác biệt hoàn toàn với nhiều hang động đá vôi trắng thông thường, thạch nhũ nơi đây sở hữu sắc vàng nâu ánh kim lấp lánh do thành phần khoáng chất đặc thù trong tầng đá vôi cổ sinh vùng Đàm Thủy.
Tuyệt tác nhũ đá ánh kim và ruộng bậc thang
Điểm nhận diện độc bản làm nên danh tiếng của động Ngườm Ngao chính là màu sắc và cấu trúc tinh thể của hệ thống nhũ đá, măng đá, rèm đá và cột đá. Do nước mưa thẩm thấu qua lớp đá vôi chứa hàm lượng nhất định các tạp chất sắt oxit, magie và khoáng vật silicat trước khi nhỏ giọt xuống lòng hang, các khối thạch nhũ kết tinh mang sắc vàng mật ong, nâu đỏ hoặc xám bạc pha lẫn những hạt tinh thể canxit lấp lánh như kim tuyến. Biểu tượng nổi tiếng nhất của hang động là khối thạch nhũ hoa sen úp ngược khổng lồ treo lơ lửng từ vòm trần xuống với từng cánh sen đá uốn lượn mềm mại, xếp lớp đều đặn và những giọt nước trong vắt vẫn ngày đêm nhỏ xuống nuôi dưỡng mầm đá.
Bên cạnh đài sen đá lộng lẫy, lòng hang còn quy tụ hàng loạt cấu trúc thạch nhũ độc đáo gợi liên tưởng sống động đến thiên nhiên miền sơn cước. Nổi bật giữa vòm hang cao hơn 30 mét là cột đá cô đơn vươn thẳng lên sát trần núi, cùng những dải rèm đá mỏng manh và bụi san hô đá xòe tán tròn trịa. Trên các sườn dốc thoai thoải nơi dòng nước giàu canxi chảy tràn qua từng gờ đá thấp, quá trình kết tủa khoáng vật đã kiến tạo nên hệ thống ruộng bậc thang đá vôi xếp tầng uốn lượn, giữ lại làn nước trong xanh phản chiếu vòm thạch nhũ phía trên.
Dòng suối ngầm trong hang và hệ sinh thái karst
Không dừng lại ở một hang động khô tĩnh lặng, động Ngườm Ngao vẫn đang phát triển địa chất sống động nhờ sự hiện diện của dòng suối ngầm trong hang chảy xuyên qua các tầng đá thấp. Nguồn nước ngầm bắt nguồn từ các phễu thu nước karst phía bắc xã Đàm Thủy, len lỏi qua khe nứt ngầm rồi hợp lưu thành dòng suối trong vắt chảy dọc đáy hang trước khi đổ về lưu vực sông Quây Sơn. Vào mùa khô, mặt suối tạo nên những hồ nước ngầm phẳng lặng; còn vào mùa mưa, dòng chảy dâng cao điều hòa vi khí hậu mát lành cho toàn bộ lòng núi.
Chính sự kết hợp giữa cấu trúc vòm đá kín gió và dòng suối ngầm trong hang đã tạo nên chế độ nhiệt ẩm ổn định cho động Ngườm Ngao, giữ cho không khí luôn mát mẻ vào mùa hè và ấm áp vào mùa đông với nền nhiệt từ 18 đến 25 độ C. Điều kiện vi khí hậu và thủy văn đặc thù này là môi trường sinh sống của hệ sinh thái hang động karst đặc hữu, bao gồm cá hang mù, tôm suối ngầm trong suốt, dơi cư trú trên hốc trần cao cùng thảm rêu và dương xỉ cổ sinh quanh khu vực phễu sụt tự nhiên.
| Hạng mục địa chất và phân khu | Thông số và đặc điểm cấu trúc tự nhiên | Giá trị khoa học và cảnh quan tiêu biểu |
|---|---|---|
| Niên đại và hệ tầng địa chất | Hình thành khoảng 300 - 400 triệu năm trước trong đá vôi hệ tầng Bắc Sơn | Minh chứng tiêu biểu cho lịch sử biển cổ và tiến hóa karst vùng Đông Bắc |
| Quy mô chiều dài và độ cao vòm | Tổng chiều dài khảo sát hơn 2.144 mét (mở rộng gần 2.700 mét), vòm cao 25 - 60 mét | Hệ thống hang động ngầm quy mô lớn có cấu trúc phân tầng khô và ướt |
| Hệ thống 3 cửa động chính | Cửa Ngườm Ngao, cửa Ngườm Lồm và cửa Bản Thuôn thông ra thung lũng Tày | Tạo luồng đối lưu không khí tự nhiên và kết nối các tuyến địa hình karst |
| Trầm tích thạch nhũ đặc trưng | Thạch nhũ hoa sen úp ngược, cột đá cô đơn, ruộng bậc thang đá vôi, san hô đá | Sắc vàng nâu ánh kim lấp lánh do hàm lượng khoáng chất đặc hữu trong đá vôi |
| Thủy văn và nhánh Bản Thuôn | Dòng suối ngầm trong hang, hồ nước ngầm, giếng trời tự nhiên tại nhánh hang sâu | Bảo tồn nguyên vẹn quá trình kiến tạo thạch nhũ đang tiếp diễn và đa dạng sinh học |
Ba cửa hang và các phân khu cảnh quan tại động Ngườm Ngao
Cấu trúc không gian bên trong động Ngườm Ngao được thiên nhiên phân chia thành nhiều buồng hang lớn nhỏ nối tiếp nhau qua những vòm cổng đá tự nhiên, thông ra bên ngoài qua ba cửa động chính. Mỗi cửa hang và mỗi phân khu từ sảnh chính đến nhánh Bản Thuôn đều mở ra một lát cắt địa mạo riêng biệt, đưa người quan sát đi từ ngạc nhiên này đến ngỡ ngàng khác.
Không gian ba cửa động và khu Tứ trụ thiên đình
Theo cấu trúc địa hình tự nhiên của dãy núi đá vôi bản Gun, động Ngườm Ngao thông với thế giới bên ngoài qua ba cửa lớn nằm ở các cao độ và hướng sườn núi khác nhau. Cửa thứ nhất là cửa Ngườm Ngao nằm ở sườn núi phía nam với lối bậc đá uốn lượn dưới tán rừng. Cửa thứ hai là cửa Ngườm Lồm, trong tiếng Tày có nghĩa là hang gió lạnh, nằm ẩn mình dưới chân vách đá dựng đứng nơi luồng khí mát từ lòng suối ngầm thổi ra quanh năm. Cửa thứ ba là cửa Bản Thuôn nằm ở phía sau dãy núi, mở thẳng ra thung lũng trù phú của bản Thuôn nơi đồng bào dân tộc Tày sinh sống bên những nếp nhà sàn truyền thống.
Ở phân khu trung tâm nối giữa cửa Ngườm Ngao và cửa Ngườm Lồm, lòng hang chia thành nhiều vòm sảnh rộng lớn như những cung điện ngầm dưới lòng đất. Ngay từ khu vực đầu tiên là phân khu Tứ trụ thiên đình, bốn cột thạch nhũ khổng lồ cao hàng chục mét sừng sững nối liền nền hang với vòm trần đá vôi, tạo cảm giác uy nghiêm như những trụ cột chống trời. Tiếp nối hành trình sâu vào phân khu trung tâm và khu châu báu là sự xuất hiện liên tiếp của thạch nhũ hoa sen úp ngược, bầu sữa mẹ, cây vàng, cây bạc và thác bạc lấp lánh ánh thạch anh, phản ánh sự phong phú của các thế hệ trầm tích hang động.

Hình 2 - Hệ thống dải rèm đá và nhũ đá mang sắc vàng ánh kim đặc trưng được kiến tạo qua hàng trăm triệu năm bên trong động Ngườm Ngao.
Khám phá chiều sâu địa chất tại nhánh Bản Thuôn
Nằm sâu ở phía bắc của hệ thống hang động và thông ra cửa hang thứ ba là nhánh Bản Thuôn, phân khu giữ được vẻ đẹp nguyên sơ và hùng vĩ bậc nhất của động Ngườm Ngao. Khác với khu vực sảnh ngoài có địa hình tương đối bằng phẳng, nhánh hang Bản Thuôn sở hữu cấu trúc địa mạo đa tầng phức tạp với những vòm trần cao vút lên tới gần 60 mét, các hẻm vực ngầm sâu thẳm và những dải ruộng bậc thang đá vôi quy mô lớn trải dài hàng trăm mét. Tại đây, quá trình nhỏ giọt và kết tinh canxit vẫn đang diễn ra mạnh mẽ, tạo nên những viên ngọc động tròn trịa cùng những cột măng đá trắng ngần tinh khiết.
Điểm kỳ thú nhất trên hành trình khảo sát nhánh Bản Thuôn là sự giao hòa giữa dòng suối ngầm trong hang và các hố sụt giếng trời tự nhiên ở đoạn cuối gần cửa Bản Thuôn. Khi dòng nước ngầm dâng lên tạo thành những dải hồ trong vắt uốn lượn giữa hai vách đá tai mèo lấp lánh thạch nhũ, cảnh quan lòng hang trở nên huyền ảo như một dòng sông ngân hà dưới lòng đất. Đặc biệt, tại khu vực vòm trần bị sụt lở từ thời cổ đại tạo thành giếng trời tự nhiên, những luồng ánh sáng mặt trời chiếu thẳng xuống mặt đá ẩm ướt, nuôi dưỡng thảm thực vật xanh tươi ngay trong lòng hang và mở ra tầm nhìn hướng ra thung lũng bản làng người Tày bình yên.
Giá trị di sản thiên nhiên và văn hóa quanh động Ngườm Ngao
Không đứng tách biệt như một kỳ quan địa chất đơn lẻ, động Ngườm Ngao là mắt xích trung tâm trong quần thể di sản thiên nhiên - văn hóa đặc sắc của xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh. Việc bảo tồn nghiêm ngặt hệ sinh thái hang động gắn liền với không gian văn hóa bản làng người Tày đã nâng tầm giá trị danh thắng trên bản đồ di sản quốc gia và quốc tế.
Vị thế điểm nhấn thuộc công viên địa chất UNESCO
Với những giá trị thẩm mỹ và địa mạo kiệt xuất, động Ngườm Ngao đã sớm được Nhà nước công nhận là Danh thắng Quốc gia vào năm 1996. Đến tháng 4 năm 2018, khi UNESCO chính thức vinh danh Non nước Cao Bằng là Công viên địa chất Toàn cầu, hệ thống hang động Ngườm Ngao tại xã Đàm Thủy đã trở thành một trong những điểm di sản địa chất quan trọng nhất trên tuyến trải nghiệm phía đông. Sự hiện diện của cột đá cô đơn, các tầng hang hóa thạch và hóa thạch sinh vật biển cổ sinh lưu giữ trong vách đá vôi giúp các nhà khoa học tái dựng chuẩn xác lịch sử cổ địa lý khu vực cách đây hơn 300 triệu năm.
Trong tổng thể quy hoạch bảo tồn không gian di sản biên giới huyện Trùng Khánh, động Ngườm Ngao kết nối trực tiếp với danh thắng thác Bản Giốc và ngôi chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc tọa lạc uy nghiêm trên sườn núi Phia Nhằm, tạo nên quần thể cảnh quan thiên nhiên - tâm linh hoàn chỉnh. Công tác bảo tồn bên trong lòng hang hiện nay đặc biệt chú trọng nguyên tắc phát triển bền vững của mạng lưới công viên địa chất toàn cầu, sử dụng hệ thống đèn chiếu sáng lạnh hợp lý nhằm bảo vệ bề mặt thạch nhũ hoa sen úp ngược và địa hình nguyên trạng tại cửa Ngườm Lồm.
Không gian văn hóa bản làng người Tày vùng biên
Bao quanh khu vực núi đá vôi động Ngườm Ngao là không gian văn hóa bản địa lâu đời của đồng bào dân tộc Tày tại bản Gun, bản Thuôn và đặc biệt là làng đá cổ Khuổi Ky nằm cách cửa động chỉ hơn một ki-lô-mét. Trải qua hơn bốn thế kỷ định cư nơi thung lũng biên viễn Đàm Thủy, cư dân người Tày đã sáng tạo nên kiến trúc nhà sàn dựng hoàn toàn bằng đá vôi bản địa vững chãi. Trong đời sống tinh thần của người dân bản Gun và bản Thuôn, những làn điệu nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng ngọt ngào cùng không khí của lễ hội thác Bản Giốc đã thổi hồn văn hóa sống động vào từng vách đá.
Bên cạnh di sản kiến trúc nhà đá và nghệ thuật diễn xướng dân gian, vùng tiểu khí hậu mát mẻ cùng thổ nhưỡng giàu khoáng chất từ các thung lũng đá vôi quanh hang động còn sản sinh ra những sản vật nông nghiệp trứ danh của huyện Trùng Khánh như hạt dẻ Trùng Khánh được bảo hộ Chỉ dẫn địa lý quốc gia và giống gạo nếp Ong Trùng Khánh hạt tròn, dẻo thơm. Những giá trị di sản cốt lõi hội tụ tại danh thắng có thể được đúc kết qua các khía cạnh trọng tâm dưới đây.
- Giá trị địa chất và địa mạo hàng trăm triệu năm: Lưu giữ tiến trình phát triển karst điển hình từ kỷ Devon - Carbon với hệ thống hang phân tầng, dòng suối ngầm trong hang và các thung lũng sụt lở quanh khối núi bản Gun.
- Giá trị thẩm mỹ độc bản của hệ thống thạch nhũ: Quy tụ hàng loạt tuyệt tác tự nhiên mang sắc vàng ánh kim như thạch nhũ hoa sen úp ngược, cột đá cô đơn, khu Tứ trụ thiên đình và ruộng bậc thang đá vôi kỳ ảo.
- Giá trị bảo tồn đa dạng sinh học hang động: Duy trì môi trường vi khí hậu ổn định qua ba cửa thông gió tự nhiên là cửa Ngườm Ngao, cửa Ngườm Lồm và cửa thông ra nhánh Bản Thuôn, bảo vệ hệ động thực vật karst đặc hữu.
- Giá trị gắn kết văn hóa bản địa vùng biên cương: Hòa quyện cảnh quan Danh thắng Quốc gia với đời sống văn hóa nhà sàn đá, di sản Hát Then và nông sản truyền thống của cộng đồng người Tày xã Đàm Thủy, huyện Trùng Khánh.
Trải qua hàng trăm triệu năm kiến tạo âm thầm trong lòng núi đá vôi biên viễn, động Ngườm Ngao xứng đáng là viên ngọc quý tỏa sáng giữa không gian di sản địa chất toàn cầu của vùng đất Trùng Khánh, Cao Bằng. Sự giao hòa kỳ diệu giữa những nhũ đá ánh kim lộng lẫy, dòng suối ngầm trong vắt và bản sắc văn hóa lâu đời của đồng bào dân tộc Tày đã tạo nên sức hấp dẫn vượt thời gian cho danh thắng. Nhằm gìn giữ và tôn vinh kho tàng tự nhiên - văn hóa bản địa, chuyên trang Cao Bằng NSSC luôn đồng hành cập nhật những tri thức bách khoa chuẩn xác, lan tỏa niềm tự hào di sản non nước biên cương tới đông đảo độc giả.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.
Bài liên quan
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo - Cái nôi của Quân đội nhân dân Việt Nam
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo tại huyện Nguyên Bình là nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944 dưới tán rừng nguyên sinh.
Khu di tích Pác Bó - Cội nguồn thiêng liêng của cách mạng Việt Nam
Khu di tích Pác Bó tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc mùa xuân năm 1941 và trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Thác Bản Giốc - Tuyệt tác kỳ quan thiên nhiên hùng vĩ nơi biên cương
Thác Bản Giốc là kỳ quan thác nước tự nhiên xuyên biên giới kỳ vĩ bậc nhất Đông Nam Á trên dòng sông Quây Sơn giữa vùng di sản địa chất Non nước Cao Bằng.



