Bỏ qua đến nội dung

Làng giấy bản Dìa Trên - Kỹ nghệ làm giấy vỏ cây dưỡng người Nùng An

Tọa lạc bên sườn núi đá vôi thuộc xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa, làng giấy bản Dìa Trên là nơi đồng bào Nùng An bền bỉ gìn giữ nghề làm giấy thủ công cổ truyền qua nhiều thế hệ. Từ những thớ vỏ cây dưỡng thu hái trên vách đá tai mèo, người thợ nơi đây đã chắt lọc tinh hoa núi rừng vào từng trang giấy bản dẻo dai thấm đẫm hồn cốt văn hóa miền biên viễn.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Người thợ Nùng An dùng chày gỗ đập nhuyễn xơ vỏ cây dưỡng bên vách nhà sàn phơi giấy tại làng giấy bản Dìa Trên

Hình ảnh những tờ giấy trắng ngà dán phẳng phiu trên khắp vách gỗ nhà sàn dưới nắng hanh vùng cao từ lâu đã trở thành nét chấm phá độc đáo của làng giấy bản Dìa Trên nơi cửa ngõ miền Đông. Trải qua hàng trăm năm biến thiên của thời cuộc, nhịp chày đập vỏ cây và tiếng nước chao khuôn liếp tre vẫn âm vang bên bờ suối bản, minh chứng cho sức sống trường tồn của một di sản thủ công bản địa.

Cội nguồn lịch sử và không gian làng giấy bản Dìa Trên

Nằm cách trung tâm thành phố Cao Bằng hơn ba mươi ki-lô-mét theo Quốc lộ 3 hướng về miền biên giới Quảng Hòa, làng giấy bản Dìa Trên thuộc xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước đây thuộc xã Quốc Dân, huyện Quảng Uyên). Ngôi làng nhỏ của đồng bào dân tộc Nùng An nằm nép mình dưới thung lũng đá vôi thuộc vùng di sản Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, nơi lưu giữ nghề làm giấy bản cổ truyền hiếm hoi còn nguyên vẹn tại khu vực miền núi phía Bắc.

Lịch sử truyền nghề làm giấy của người Nùng An

Theo ký ức truyền đời của các bậc cao niên trong dòng họ Nông tại xóm Dìa Trên, nghề làm giấy bản tại đây đã có lịch sử hơn một thế kỷ, gắn liền với nhu cầu ghi chép văn tự Nôm Tày — Nùng, lập gia phả, chép sách cúng Mo Tày, Tào Nùng và thực hành các nghi lễ tâm linh của cư dân vùng cao. Trong bối cảnh giao thông miền sơn cước xưa kia cách trở bởi những con đèo hiểm trở như đèo Mã Phục, người Nùng An tại Dìa Trên đã khám phá ra đặc tính xơ sợi dai bền của loài cây dưỡng mọc hoang trên núi đá để tự chế tác ra dòng giấy bản địa phục vụ cộng đồng.

Trải qua nhiều thế hệ truyền nghề từ mẹ sang con gái, từ bà sang cháu dâu, kỹ nghệ chế tác giấy thủ công Quảng Hòa tại xóm Dìa Trên đã trở thành niềm tự hào của cả bản làng. Bởi lẽ, đối với đồng bào Tày, Nùng tại Cao Bằng, không một loại giấy công nghiệp nào có thể thay thế được vẻ mộc mạc, độ dai bền và ý nghĩa tâm linh thuần khiết của tờ giấy bản người Nùng An làm ra từ thảo mộc núi rừng.

Bản làng yên bình trong lòng công viên địa chất

Không gian kiến trúc của làng giấy bản Dìa Trên mang đậm dấu ấn văn hóa truyền thống của người Nùng An với những nếp nhà sàn gỗ cổ kính nằm quần tụ dưới chân dãy núi đá vôi trùng điệp. Mái nhà lợp ngói máng âm dương rêu phong được nung từ làng làm ngói máng Lũng Rì kết hợp cùng tường vách ván gỗ phẳng phiu và hàng rào đá xếp thủ công tạo nên vẻ đẹp trầm mặc, hài hòa với cảnh quan thiên nhiên.

Tại mỗi nếp nhà sàn ở Dìa Trên, khu vực sản xuất giấy bản được sắp xếp gọn gàng ngay dưới hiên nhà hoặc dựng lán nhỏ cạnh nguồn nước. Đặc biệt, toàn bộ những bức vách gỗ bao quanh ngôi nhà sàn và các tấm phên nứa dựng trước sân đều trở thành những mặt phẳng phơi giấy tự nhiên mỗi khi trời hửng nắng.

Tiêu chí nhận diệnThông tin bách khoa về làng giấy bản Dìa Trên
Tên thực thể văn hóaLàng giấy bản Dìa Trên (Nghề làm giấy bản truyền thống người Nùng An)
Vị trí hành chínhXóm Dìa Trên, xã Phúc Sen, huyện Quảng Hòa (trước thuộc xã Quốc Dân, huyện Quảng Uyên), tỉnh Cao Bằng
Cộng đồng chủ thểĐồng bào dân tộc Nùng (nhóm địa phương Nùng An)
Nguyên liệu cốt lõiVỏ cây dưỡng (tiếng bản địa gọi là Mạy Sla), nhựa cây dây leo rừng (cây mạ sản), nước vôi và tro bếp
Công cụ và kỹ thuậtĐun nấu vỏ cây nhiều giờ, đập nhuyễn bằng búa gỗ, tráng giấy bản trên khuôn liếp tre và phơi trên vách nhà sàn
Ứng dụng văn hóaGhi chép chữ Nôm Tày – Nùng, sách cúng, lễ cấp sắc, dán bàn thờ Tết, gói hương Phia Thắp và bánh khảo Cao Bằng

Nguyên liệu vỏ cây dưỡng rừng núi ở làng giấy bản Dìa Trên

Bí quyết tạo nên độ dai bền suốt hàng chục năm không mục nát, không bị mối mọt ăn mòn của tờ giấy Dìa Trên nằm ở nguồn nguyên liệu thực vật bản địa đặc hữu của vùng núi đá vôi Cao Bằng, hoàn toàn không sử dụng hóa chất tẩy trắng công nghiệp.

Thu hái và sơ chế vỏ cây dưỡng Mạy Sla

Nguyên liệu chính yếu làm nên tờ giấy bản ở làng giấy bản Dìa Trên là vỏ cây dưỡng Mạy Sla — một loài cây thân gỗ bụi mọc tự nhiên trên các hốc đá vôi ẩm ướt quanh vùng Quảng Hòa, Trùng Khánh, Hà Quảng. Người dân thường thu hái những cành cây dưỡng có độ tuổi từ hai đến ba năm, dùng những con dao đi rừng sắc bén rèn tại làng rèn Phúc Sen để chặt cành, tước lấy lớp vỏ đem về phơi khô thành từng bó lớn dự trữ trên gác nhà sàn để làm giấy quanh năm.

Khi bắt đầu một mẻ giấy mới, người thợ đem các bó vỏ cây dưỡng khô ngâm xuống dòng nước suối mát từ một đến hai ngày đêm cho lớp vỏ mềm ra. Công đoạn cạo vỏ đòi hỏi sự tỉ mỉ tuyệt đối, bởi nếu còn sót lại phần vỏ đen bên ngoài thì tờ giấy khi tráng xong sẽ bị lấm tấm vết thâm và mất đi độ mịn màng đồng nhất.

Nghệ nhân người Nùng An cầm khuôn liếp tre tráng giấy bản trên bể nước tại làng Dìa Trên
Nghệ nhân người Nùng An cầm khuôn liếp tre tráng giấy bản trên bể nước tại làng Dìa Trên

Nguồn nước suối núi đá và tro bếp nấu bột

Sau khi đã làm sạch lớp xơ trắng của vỏ cây dưỡng Mạy Sla, người thợ chuyển sang công đoạn đun nấu làm mềm xơ sợi bằng phương pháp truyền thống hoàn toàn tự nhiên. Chất kiềm tự nhiên trong nước vôi và tro bếp giúp phân hủy chất nhựa gỗ lignin, tách rời các bó sợi cellulose mà không làm đứt gãy cấu trúc xơ sợi như khi dùng xút hóa học.

Khi vỏ cây đã chín nhừ và chuyển sang màu vàng ngà mềm mại, người thợ vớt ra ngâm rửa lại nhiều lần bằng nước suối núi đá trong vắt cho sạch hết cặn vôi và nước tro. Bên cạnh bột vỏ cây dưỡng, người dân làng giấy bản Dìa Trên còn vào rừng hái lá và thân của một loài cây dây leo bản địa có nhiều chất nhầy tự nhiên (thường gọi là cây mạ sản hoặc cây nhớt rừng) ngâm nước để lấy dung dịch keo thực vật pha vào bể bột giấy.

Kỹ thuật nấu giã và seo giấy tại làng giấy bản Dìa Trên

Từ khối bột vỏ cây dưỡng đã đập nhuyễn, quá trình biến những xơ sợi lơ lửng trong nước thành tờ giấy mỏng manh nhưng dẻo dai là cả một nghệ thuật tráng giấy bản trên khuôn liếp đòi hỏi sự điêu luyện của người phụ nữ Nùng An tại làng giấy bản Dìa Trên.

Nghệ thuật tráng giấy đều tay bằng khuôn liếp tre

Khối bột giấy sau khi đập nhuyễn được hòa tan vào bể nước lớn cùng với dung dịch nhựa cây nhớt rừng rồi khuấy thật đều tay. Chất nhầy thực vật đóng vai trò giữ cho các xơ sợi vỏ cây dưỡng lơ lửng đồng đều trong toàn bộ thể tích bể nước mà không bị lắng cặn xuống đáy, đồng thời giúp các tờ giấy ướt khi xếp chồng lên nhau không bị dính chặt vào nhau. Dụng cụ quan trọng nhất của khâu seo giấy là chiếc khuôn liếp gồm một khung gỗ hình chữ nhật căng tấm mành đan bằng những nan trúc, nan vầu vót nhỏ mịn như sợi chỉ khâu kết bằng tơ.

Người thợ đứng trước bể nước — tiêu biểu như những bậc thợ lành nghề lâu năm cùng nghệ nhân Nông Thị Kính trong bản — hai tay cầm chắc hai cạnh khung gỗ, nhúng nghiêng chiếc khuôn liếp xuống mặt bể nước bột giấy rồi nhẹ nhàng chao đều theo chiều ngang và chiều dọc. Khi nhấc phẳng khuôn liếp lên khỏi mặt nước, nước thoát nhanh qua các khe nan trúc mảnh, để lại trên mặt liếp một lớp màng xơ sợi vỏ cây dưỡng mỏng tang và đều tăm tắp. Độ dày hay mỏng của tờ giấy bản người Nùng An phụ thuộc hoàn toàn vào cảm giác cổ tay, góc nghiêng của khuôn và độ sâu mỗi lần chao nước của người thợ.

Công đoạn ép nước và phơi giấy trên vách gỗ

Ngay sau khi nhấc khuôn liếp lên để ráo nước trong vài giây, người thợ khéo léo lật úp tấm mành liếp đặt chồng lên bàn gỗ bên cạnh, nhẹ tay bóc tấm liếp ra để tờ giấy ướt nằm phẳng phiu trên chồng giấy. Cứ thế, hàng trăm tờ giấy ướt được xếp chồng khít lên nhau thành từng chồng cao khoảng hai mươi đến ba mươi xăng-ti-mét mà hoàn toàn không bị dính rách nhờ lớp nhựa cây rừng tự nhiên. Khi chồng giấy đã đủ độ dày, người thợ đặt một tấm ván gỗ nặng lên trên cùng rồi dùng đòn bẩy chất đá tảng ép chặt suốt một đêm để vắt kiệt nước thừa trong thớ giấy.

Sáng hôm sau, khi những tia nắng ấm đầu tiên chiếu xuống thung lũng, người thợ bắt đầu công đoạn phơi giấy trên vách nhà sàn. Từng tờ giấy ẩm mềm được bóc tách khéo léo khỏi chồng giấy rồi dùng chổi xơ dừa hoặc bàn tay vuốt phẳng, dán trực tiếp lên các bức vách gỗ nhà sàn hoặc tấm phên nứa dựng quanh sân. Dưới ánh nắng và gió núi hanh khô, chỉ sau khoảng hai đến ba giờ đồng hồ, tờ giấy khô cong và tự động bong nhẹ mép khỏi mặt gỗ. Người thợ chỉ việc nhẹ nhàng bóc từng tờ giấy trắng ngà, thơm dịu mùi thảo mộc xếp thành từng thếp vuông vắn.

Người phụ nữ Nùng An bóc những tờ giấy bản khô trắng ngà phơi trên vách gỗ nhà sàn tại Dìa Trên
Người phụ nữ Nùng An bóc những tờ giấy bản khô trắng ngà phơi trên vách gỗ nhà sàn tại Dìa Trên

Giá trị văn hóa và sức sống của làng giấy bản Dìa Trên

Trải qua bao thăng trầm lịch sử, làng giấy bản Dìa Trên vẫn giữ vững vị thế là một trung tâm bảo tồn tri thức dân gian đặc sắc của dân tộc Nùng An, đóng góp một mảnh ghép vô giá vào bức tranh di sản giấy bản Cao Bằng.

Vai trò của giấy bản trong thư tịch và tín ngưỡng

Nhờ được làm từ 100% xơ sợi vỏ cây dưỡng Mạy Sla nấu tro bếp tự nhiên, giấy bản Dìa Trên có bề mặt xốp nhẹ, màu trắng ngà ấm áp, bắt mực tàu cực tốt mà không bị nhòe và có thể lưu giữ hàng trăm năm không bị giòn gãy hay mối mọt. Chính vì đặc tính ưu việt đó, từ bao đời nay, các thầy Tào, thầy Mo, thầy Pụt của người Tày, người Nùng, người Dao khắp tỉnh Cao Bằng đều tìm về Dìa Trên để mua giấy bản về viết sách cổ chữ Nôm Tày, chép gia phả dòng họ, vẽ tranh thờ và cắt các bộ sắc phong, cầu Kiều trong nghi lễ cấp sắc.

Trong đời sống sinh hoạt thường nhật và các dịp lễ Tết cổ truyền của đồng bào vùng cao, giấy bản Dìa Trên hiện diện ở khắp mọi nơi. Vào chiều ba mươi Tết, mọi gia đình người Tày, người Nùng đều dùng giấy bản cắt hình hoa văn dán trang trọng lên bàn thờ tổ tiên, dán lên nông cụ, bễ lò và cây ăn quả quanh vườn để cầu phúc lộc. Giấy bản Dìa Trên còn là lớp áo mộc mạc dùng để bọc những bó hương thảo mộc của làng làm hương Phia Thắp và gói những phong bánh khảo Cao Bằng thơm lừng mùi gạo nếp hương, giúp bảo quản bánh tự nhiên suốt cả tháng trời sau Tết cũng như dâng cúng trong lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng hay lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên.

Gìn giữ di sản gắn với cụm làng nghề Quảng Hòa

Đặt trong dòng chảy các làng nghề làm giấy cổ truyền của Việt Nam, nếu vùng kinh kỳ Thăng Long từng vang bóng với làng giấy dó Yên Thái chuyên làm giấy viết sắc phong và vùng Kinh Bắc nổi danh với giấy điệp phục vụ làng tranh dân gian Đông Hồ, thì làng giấy bản Dìa Trên lại đại diện cho kỹ nghệ làm giấy từ vỏ cây dưỡng núi đá của cư dân Tày — Nùng miền biên viễn Đông Bắc. Sự tồn tại song hành của Dìa Trên cùng làng rèn Phúc Sen, làng hương Phia Thắp, ngói máng Lũng Rì, nghề đan lát mây tre Pác Rằng và làng nghề làm đường phên Bố Tờ đã tạo nên một quần thể di sản làng nghề Nùng An có một không hai tại huyện Quảng Hòa.

Ngày nay, bên cạnh việc phục vụ nhu cầu văn hóa tâm linh truyền thống, những tờ giấy bản Dìa Trên còn được đóng dấu biểu tượng hóa thạch Cúc đá cổ sinh của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, trở thành ấn phẩm văn hóa lưu niệm giàu ý nghĩa giáo dục di sản. Theo các chuyên khảo bảo tồn văn hóa trên cổng thông tin Cao Bằng NSSC, sự gắn kết giữa bảo tồn kỹ nghệ thủ công nguyên bản và hoạt động trải nghiệm văn hóa cộng đồng đang mở ra hướng phát triển bền vững, giúp làng giấy bản Dìa Trên tiếp tục gìn giữ trọn vẹn hồn cốt nghề xưa giữa đại ngàn non nước.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất