Khu di tích Pác Bó - Cội nguồn thiêng liêng của cách mạng Việt Nam
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Nằm giữa thung lũng núi đá vôi biên cương thuộc xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng, Khu di tích Pác Bó là địa danh lịch sử đặc biệt thiêng liêng của dân tộc Việt Nam. Chính tại mảnh đất đầu nguồn này vào mùa xuân năm 1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đã trở về Tổ quốc sau ba mươi năm bôn ba tìm đường cứu nước, trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Vị thế địa chiến lược hình thành Khu di tích Pác Bó
Sự lựa chọn vùng núi rừng Hà Quảng làm điểm dừng chân đầu tiên và đại bản doanh chỉ đạo phong trào giải phóng dân tộc tại Khu di tích Pác Bó phản ánh tầm nhìn quân sự - chính trị sắc bén của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Trung ương Đảng. Giữa bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai bước vào giai đoạn quyết liệt, vùng đất biên giới Cao Bằng đã hội tụ trọn vẹn cả ba yếu tố thiên thời, địa lợi và nhân hòa để xây dựng căn cứ địa cách mạng đầu tiên của cả nước.
Địa thế núi cao biên giới và lòng dân cách mạng
Về mặt địa lý hành chính, quần thể di tích tọa lạc tại bản Pác Bó thuộc xã Trường Hà, huyện Hà Quảng, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 52 km về phía bắc. Trong tiếng Tày - Nùng bản địa, cụm từ "Pác Bó" có nghĩa là "đầu nguồn" hay "miệng nguồn", chỉ nơi dòng nước ngầm trong vắt từ lòng núi đá vôi vọt ra tạo thành suối lớn. Phía bắc và tây bắc của khu vực di tích giáp trực tiếp với đường biên giới quốc gia Việt - Trung chạy dọc trên đỉnh dãy núi đá vôi hiểm trở, tạo nên thế đất lưng tựa núi cao biên giới, mặt hướng về bình nguyên nội địa.
Địa hình tự nhiên nơi đây mang đặc trưng của hệ thống núi đá vôi karst cổ đại với những vách đá dựng đứng, rừng nguyên sinh nhiều tầng tán và hàng chục hang động ngầm thông nhau. Cấu trúc địa hình kín đáo ấy tuân thủ hoàn hảo nguyên tắc căn cứ địa "tiến khả dĩ công, thoái khả dĩ thủ" — khi tiến có thể tỏa xuống Hòa An, Nguyên Bình, Bắc Kạn, Lạng Sơn để phát triển lực lượng; khi lui có thể rút sâu vào các hang đá hiểm yếu để bảo toàn cơ quan lãnh đạo.
Quan trọng hơn cả địa thế hiểm trở là nền tảng lòng dân kiên trung của đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Mông, Dao tại Hà Quảng. Ngay từ những năm 1930, các chi bộ Đảng đầu tiên của tỉnh Cao Bằng đã ra đời và gieo mầm giác ngộ cách mạng sâu rộng trong từng bản làng vùng biên. Những người con ưu tú của quê hương Hà Quảng như đồng chí Thiếu tướng Lê Quảng Ba cùng các gia đình cơ sở cách mạng tại bản Pác Bó, bản Nà Mạ đã sẵn sàng vượt qua mọi hiểm nguy, nhường cơm sẻ áo và lập nên hàng rào quần chúng vững chắc che chở cho cán bộ Trung ương.
Hình 1 - Dòng suối Lê-nin trong xanh như ngọc bích uốn lượn dưới chân núi Các Mác tại xã Trường Hà.
Dấu chân trở về Tổ quốc mùa xuân năm 1941
Mùa xuân Tân Tỵ năm 1941 đã đi vào trang sử vàng của dân tộc với sự kiện Bác Hồ về nước tại Pác Bó năm 1941 sau đúng ba thập kỷ hoạt động ở nước ngoài kể từ ngày rời Bến Nhà Rồng năm 1911. Sau khi nắm bắt tình hình biến chuyển mau lẹ của thế giới và trong nước tại vùng biên giới Tĩnh Tây, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc cùng các đồng chí Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Phùng Chí Kiên, Vũ Anh đã chuẩn bị kỹ lưỡng lộ trình vượt biên giới về Cao Bằng.
Sáng ngày 28 tháng 1 năm 1941 (tức ngày mồng 2 Tết Tân Tỵ), trong làn sương mù dày đặc của mùa đông biên viễn, Người cùng năm đồng chí cán bộ cách mạng trong trang phục đồng bào Nùng đã vượt qua cột mốc 108 (nay là cột mốc 675) trên dãy núi biên giới Việt - Trung để đặt bước chân đầu tiên lên mảnh đất Tổ quốc tại xã Trường Hà. Khoảnh khắc dừng chân bên tấm bia đá cột mốc 108 giữa đại ngàn tĩnh lặng đã mở ra một kỷ nguyên mới cho cách mạng giải phóng dân tộc Việt Nam.
Trong những ngày đầu mới về nước từ ngày 28 tháng 1 đến ngày 7 tháng 2 năm 1941, Người được bố trí ở và làm việc tại nhà ông Lý Quốc Súng (Máy Lý) — một cơ sở cách mạng trung kiên người Nùng tại bản Pác Bó. Để đảm bảo bí mật tuyệt đối và thuận tiện cho công tác nghiên cứu tài liệu, từ ngày 8 tháng 2 năm 1941, Người chuyển vào ở trong một hang đá nhỏ kín đáo nằm ẩn sâu dưới sườn núi rừng già đầu nguồn suối.
Không gian cảnh quan và cụm điểm Khu di tích Pác Bó
Tổng thể Khu di tích Pác Bó ngày nay là sự hòa quyện tuyệt đẹp giữa những điểm di tích lịch sử cách mạng nguyên gốc với cảnh quan thiên nhiên sơn thủy hữu tình của vùng đầu nguồn. Dọc theo dòng suối xanh ngọc và những triền núi đá vôi cổ kính, mỗi vách hang, phiến đá, nếp lán đều gắn liền với những năm tháng hoạt động gian khổ mà tràn đầy lạc quan cách mạng từ năm 1941 đến năm 1945.
Hang đá Cốc Bó cùng dòng suối xanh ngọc bích
Điểm nhấn trung tâm của quần thể di tích là hang Cốc Bó, theo tiếng Nùng địa phương có nghĩa là "đầu nguồn". Cửa hang nằm ở lưng chừng sườn núi đá vôi, dẫn xuống lòng hang sâu khoảng 15 mét, rộng chừng 12 mét vuông với những vách đá ẩm lạnh quanh năm. Bên trong lòng hang Cốc Bó, nơi nghỉ ngơi của Bác chỉ là một tấm phản gỗ mộc kê sát vách đá; phía trên vách hang có một khối nhũ đá tự nhiên mang hình dáng tựa như bức tượng Các Mác.
Ngay dưới chân núi nơi dòng nước ngầm từ khe đá chảy ra là dòng suối Giàng cổ xưa của bản Pác Bó, được Bác Hồ đặt tên là suối Lê-nin, đồng thời ngọn núi đá vôi sừng sững che chở hang đá phía trên được Người đặt tên là núi Các Mác. Dòng suối Lê-nin nổi tiếng với làn nước trong vắt nhìn thấu từng viên sỏi trắng dưới đáy và mang sắc xanh ngọc bích kỳ ảo nhờ hàm lượng khoáng chất đá vôi kết hợp với hệ tảo thủy sinh. Phía trên dòng suối là núi Các Mác phủ đầy cây rừng nguyên sinh xanh thẫm, tạo nên bức tranh sơn thủy vừa trang nghiêm vừa thơ mộng.
Đi dọc theo bờ suối rợp bóng cây rừng lên phía đầu nguồn, dưới tán cây si cổ thụ rậm rạp ngay sát mép nước là bàn đá chông chênh — nơi Bác Hồ thường ngồi làm việc, dịch tài liệu và soạn thảo các văn kiện chỉ đạo cách mạng vào ban ngày. Chiếc bàn đá chông chênh thực chất là một tảng đá vôi tự nhiên phẳng mặt nằm ven bờ suối, đi vào thơ ca lịch sử với vần thơ tứ tuyệt bất hủ "Sáng ra bờ suối, tối vào hang / Cháo bẹ rau măng vẫn sẵn sàng / Bàn đá chông chênh dịch sử Đảng / Cuộc đời cách mạng thật là sang".
| Tên điểm di tích thành phần | Vị trí trong quần thể | Đặc điểm cấu trúc và dấu ấn lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|
| Di tích hang Cốc Bó | Sườn núi Các Mác, bản Pác Bó | Hang đá vôi tự nhiên rộng 12 m2, nơi Bác Hồ ở từ ngày 08/02/1941 đến cuối tháng 3/1941 |
| Dòng suối Lê-nin và núi Các Mác | Khu vực trung tâm đầu nguồn Pác Bó | Suối nước ngầm màu xanh ngọc bích và ngọn núi đá vôi hùng vĩ được Bác Hồ đặt tên năm 1941 |
| Cụm bàn đá chông chênh | Bên bờ suối dưới gốc cây si cổ thụ | Phiến đá vôi tự nhiên nơi Bác ngồi làm việc, dịch Lịch sử Đảng và viết tài liệu cách mạng |
| Di tích lán Khuổi Nậm | Khe suối Khuổi Nậm cách hang 1 km | Lán nhỏ dựng trên sàn gỗ mái lá cọ, nơi họp Hội nghị Trung ương 8 tháng 5/1941 |
| Di tích cột mốc 108 | Đỉnh núi biên giới Việt - Trung | Cột mốc đá lịch sử (nay là mốc 675) nơi Bác Hồ bước chân về Tổ quốc ngày 28/01/1941 |
| Nền nhà ông Lý Quốc Súng | Bản Pác Bó, xã Trường Hà | Ngôi nhà sàn người Nùng nơi Bác Hồ ở những ngày đầu tiên khi mới về nước (28/01 - 07/02/1941) |
| Hang Lũng Lạn và hang Ngườm Vài | Sườn núi đá vôi quanh thung lũng | Các địa điểm làm việc bí mật và nơi in ấn báo Việt Nam Độc Lập trong giai đoạn 1941 - 1942 |
Cụm di tích lán Khuổi Nậm và các hang núi mật
Cách hang Cốc Bó khoảng 1 km về phía đường biên giới, đi ngược theo dòng suối nhỏ len lỏi giữa hai triền núi rừng rậm rạp là cụm di tích lán Khuổi Nậm. Cuối tháng 3 năm 1941, Bác Hồ chuyển từ hang đá sang ở tại lán Khuổi Nậm và gắn bó với nơi đây lâu nhất trong suốt thời kỳ ở Pác Bó. Căn lán rộng khoảng 12 mét vuông, được dựng theo kiểu nhà sàn truyền thống của người Tày - Nùng bằng gỗ rừng, tre, nứa, mái lợp cỏ tranh và lá cọ, nằm ngay phía trên dòng suối Khuổi Nậm để vừa dễ ngụy trang dưới tán rừng già, vừa thuận tiện rút lên núi biên giới khi có động. Hệ thống di tích mật trong thung lũng còn bao gồm hang Lũng Lạn, hang Ngườm Vài, hang Diêm Tiêu, hang Bo Bam và nền nhà ông La Thành.
Cách khu vực đầu nguồn Pác Bó khoảng 4 km về phía nam thuộc thôn Nà Mạ, xã Trường Hà là Khu di tích Kim Đồng nằm dưới chân dãy núi đá vôi Rặng Dự. Đây là nơi tưởng niệm người anh hùng liệt sĩ thiếu niên Kim Đồng Nông Văn Dền — Đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng Cứu quốc được thành lập ngày 15 tháng 5 năm 1941. Sự kết nối giữa điểm di tích Nà Mạ và trung tâm đầu nguồn Trường Hà đã khắc họa sinh động sự tham gia của mọi tầng lớp nhân dân trong công cuộc bảo vệ căn cứ địa cách mạng.
Hình 2 - Không gian núi rừng đá vôi hùng vĩ bao bọc cụm di tích lịch sử cách mạng tại huyện Hà Quảng.
Những quyết sách lịch sử trọng đại tại Khu di tích Pác Bó
Giá trị vĩ đại nhất làm nên tầm vóc lịch sử của Khu di tích Pác Bó chính là những quyết sách chiến lược mang tính bước ngoặt của cách mạng Việt Nam được hoạch định tại đây. Dưới mái lán lá đơn sơ nơi rừng sâu Khuổi Nậm, đường lối giải phóng dân tộc và sức mạnh đại đoàn kết toàn dân đã được xác lập hoàn chỉnh, soi đường cho thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945.
Chuyển hướng chỉ đạo chiến lược giải phóng dân tộc
Từ ngày 10 đến ngày 19 tháng 5 năm 1941, tại chiếc lán nhỏ bên suối Khuổi Nậm, Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ 8 tại Khuổi Nậm đã diễn ra dưới sự chủ trì trực tiếp của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc. Tham dự hội nghị lịch sử này có Tổng Bí thư Trường Chinh, đồng chí Hoàng Văn Thụ, Phùng Chí Kiên, Hoàng Quốc Việt, Vũ Anh cùng các đại biểu Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ, Trung Kỳ.
Hội nghị đã đi đến quyết sách lịch sử hoàn chỉnh sự chuyển hướng chỉ đạo chiến lược cách mạng — đặt nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu và tối cao, tập hợp tối đa mọi lực lượng yêu nước. Hội nghị quyết định thành lập Mặt trận Việt Nam Độc lập Đồng minh gọi tắt là Mặt trận Việt Minh vào ngày 19 tháng 5 năm 1941 với lá cờ đỏ sao vàng năm cánh làm biểu tượng đoàn kết toàn dân, đồng thời vạch ra chủ trương chuẩn bị khởi nghĩa vũ trang từ khởi nghĩa từng phần tiến lên tổng khởi nghĩa giành chính quyền trong cả nước.
Khởi nguồn báo chí cách mạng và trước tác lý luận
Song hành với công tác tổ chức Mặt trận, Khu di tích Pác Bó còn là nơi ra đời nhiều tác phẩm lý luận, văn học và báo chí cách mạng vô giá. Ngày 1 tháng 8 năm 1941, tại hang Lũng Lạn và Khuổi Nậm, Bác Hồ đã trực tiếp sáng lập tờ báo Việt Nam Độc Lập năm 1941 (gọi tắt là báo Việt Lập, mang số hiệu 101). Tờ báo được in thạch trên phiến đá vôi mài nhẵn và sử dụng nguồn giấy bản mộc mạc do đồng bào tại làng giấy bản Dìa Trên sản xuất thủ công từ vỏ cây cóc rừng, trở thành vũ khí sắc bén kêu gọi nhân dân đoàn kết cứu nước.
Đầu năm 1942, ngay bên bàn đá ven suối và dưới mái lán Khuổi Nậm, Người đã biên soạn tác phẩm Lịch sử nước ta năm 1942 gồm 208 câu thơ lục bát truyền cảm, tổng kết lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước hào hùng của dân tộc Việt Nam. Ở phần cuối tác phẩm là bảng "Những năm quan trọng", trong đó dòng chữ tiên tri thiên tài "1945 - Việt Nam độc lập" đã dự báo chính xác năm thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa tháng Tám. Hàng loạt tài liệu huấn luyện như "Mười điều kỷ luật", "Cách đánh du kích", "Con đường giải phóng" cũng được Người biên soạn tại đây trước khi ra chỉ thị thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân tháng 12 năm 1944.
Giá trị bảo tồn trường tồn của Khu di tích Pác Bó
Trải qua hơn tám thập kỷ kể từ mùa xuân năm 1941, Khu di tích Pác Bó hôm nay được gìn giữ như một biểu tượng thiêng liêng về tư tưởng, đạo đức và phong cách giản dị của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Công tác bảo tồn di tích gốc kết hợp phát huy bản sắc văn hóa bản địa đã biến mảnh đất đầu nguồn Hà Quảng thành trung tâm giáo dục lịch sử trọng điểm của cả nước.
Công tác tôn tạo quần thể Di tích Quốc gia đặc biệt
Ghi nhận tầm vóc lịch sử đặc biệt xuất sắc của quần thể căn cứ địa đầu nguồn, ngày 10 tháng 5 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 548/QĐ-TTg xếp hạng Khu di tích Pác Bó là Di tích Quốc gia đặc biệt. Quần thể bảo tồn hiện nay được quy hoạch đồng bộ trên diện tích hơn 500 héc-ta, bao gồm bốn phân khu chức năng hài hòa với cảnh quan rừng đặc dụng.
- Khu vực di tích lịch sử gốc: Bảo tồn nguyên trạng hang Cốc Bó, lán Khuổi Nậm, bàn đá chông chênh, nền nhà ông Lý Quốc Súng, cột mốc 108 cùng hệ sinh thái rừng nguyên sinh quanh núi Các Mác và dòng suối Lê-nin.
- Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đồi Tếch Chấy: Công trình kiến trúc tâm linh uy nghiêm khánh thành ngày 19 tháng 5 năm 2011 theo phong cách nhà sàn truyền thống dân tộc Tày - Nùng, tọa lạc trên đỉnh đồi cao nhìn xuống thung lũng Trường Hà.
- Nhà trưng bày Bảo tàng Pác Bó: Lưu giữ hơn 200 hiện vật, tài liệu và hình ảnh lịch sử quý giá như chiếc máy chữ Bác dùng ở Pác Bó, hòn đá in báo Việt Nam Độc Lập, đôi giày vải, ống bương đựng nước và các văn kiện Hội nghị Trung ương 8.
- Khu rừng văn hóa - lịch sử Pác Bó: Hệ thống rừng nguyên sinh trên núi đá vôi diện tích hàng trăm héc-ta che phủ đầu nguồn suối, bảo vệ mạch nước ngầm xanh ngọc và các loài thực vật quý hiếm.
Không gian văn hóa về nguồn gắn kết bản làng
Không chỉ là một quần thể di tích lịch sử cách mạng, vùng đất Trường Hà còn là nơi hội tụ những nét văn hóa truyền thống giàu bản sắc của cộng đồng người Tày, người Nùng nơi biên giới. Hằng năm, cứ vào ngày mồng 1 tháng 2 âm lịch — dịp kỷ niệm ngày Bác Hồ về nước mùa xuân Tân Tỵ — nhân dân các dân tộc huyện Hà Quảng lại long trọng tổ chức lễ hội về nguồn Pác Bó trong không khí thành kính và rộn ràng sắc xuân.
Mở đầu lễ hội là nghi thức rước nước đầu nguồn từ miệng hang Cốc Bó và dòng suối Lê-nin trong xanh lên dâng cúng tại Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh trên đồi Tếch Chấy, thể hiện đạo lý "uống nước nhớ nguồn" ngàn đời của dân tộc Việt Nam. Tiếp theo phần lễ trang nghiêm là không gian hội xuân đậm đà bản sắc vùng cao với hội thi hát Then - đàn Tính, múa lân sư, tung còn, lày cỏ, trưng bày trang phục thổ cẩm truyền thống và các thức quà nông sản bản địa.
Giữa nhịp sống thanh bình và đổi mới nơi biên cương cực Bắc hôm nay, Khu di tích Pác Bó mãi tỏa sáng như điểm tựa tinh thần bất diệt về lòng yêu nước, ý chí tự lực tự cường và khát vọng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Để tìm hiểu sâu hơn hệ thống tư liệu bách khoa về các di tích lịch sử, danh nhân, lễ hội và di sản văn hóa đặc sắc trên toàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Cao Bằng NSSC thuộc cổng thông tin điện tử quốc gia.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.
Bài liên quan
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.
Mạng lưới khởi nghiệp là gì và cách tham gia hiệu quả
Mạng lưới khởi nghiệp là gì, mang lại lợi ích gì và làm sao tham gia hiệu quả? Đọc ngay hướng dẫn từng bước để mở rộng kết nối cho dự án của bạn.
Cách tìm cố vấn (mentor) phù hợp cho dự án khởi nghiệp
Tìm cố vấn khởi nghiệp phù hợp: chọn đúng kênh, chuẩn bị hồ sơ, đặt câu hỏi cụ thể và thống nhất cách đồng hành để mỗi buổi trao đổi mang lại giá trị.



