Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo - Cái nôi của Quân đội nhân dân Việt Nam
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Ẩn mình dưới tán rừng già nguyên sinh quanh năm mây phủ thuộc địa bàn xã Tam Kim và xã Hoa Thám, huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng, Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo là địa danh lịch sử quân sự đặc biệt thiêng liêng của dân tộc Việt Nam. Chính tại khu rừng đại ngàn này vào chiều ngày 22 tháng 12 năm 1944, đội quân chủ lực đầu tiên của cách mạng đã chính thức ra đời, đặt nền móng cho sự trưởng thành bách chiến bách thắng của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Vị thế địa chiến lược của Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo
Sự hình thành vùng căn cứ quân sự tại Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo gắn liền với bước phát triển nhảy vọt của phong trào cách mạng Việt Bắc vào cuối năm 1944. Nằm ở vị trí bản lề kết nối hai liên tỉnh Cao - Bắc - Lạng, khu rừng nguyên sinh dưới chân núi cao không chỉ sở hữu địa thế quân sự hiểm yếu mà còn được bao bọc bởi tấm lòng son sắt của đồng bào các dân tộc huyện Nguyên Bình.
Địa hình đại ngàn Tam Kim và mạch núi Slam Cao
Về mặt địa lý hành chính, quần thể di tích tọa lạc tại khu vực giáp ranh giữa xã Tam Kim và xã Hoa Thám, huyện Nguyên Bình, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 50 km về phía tây nam theo trục Quốc lộ 34 rẽ vào Tỉnh lộ 202. Khu rừng nằm ngay dưới chân đỉnh Slam Cao thuộc dãy núi Khau Giáng hùng vĩ — một mạch núi đất pha đá cao tới 1.087 mét so với mực nước biển, nối liền với khối núi granitoit cổ đại của vùng Phia Oắc - Phia Đén ở phía tây.
Trong tiếng Tày - Nùng bản địa, địa danh "Slam Cao" có nghĩa là "ba ngọn núi cao" chụm lại như thế kiềng ba chân vững chãi giữa đất trời Nguyên Bình. Từ trên đỉnh Slam Cao, tầm mắt quan sát có thể bao quát toàn bộ thung lũng Tam Kim, Hoa Thám, cánh đồng Cẩm Lý và kiểm soát chặt chẽ các trục đường giao thông huyết mạch nối từ châu Nguyên Bình sang châu Ngân Sơn (Bắc Kạn) cũng như xuôi về châu Hòa An, thị xã Cao Bằng.
Không gian tự nhiên của khu rừng mang đặc trưng sinh thái rừng kín thường xanh mưa ẩm á nhiệt đới núi trung bình với ba tầng tán cây cổ thụ cao từ 20 đến 35 mét như dẻ gai, sồi đá, chò chỉ, lát hoa, sau sau và thông nàng. Tầng tán lá dày đặc che khuất ánh nắng mặt trời cùng lớp sương mù bao phủ quanh năm đã biến khu rừng thành một pháo đài ngụy trang tự nhiên hoàn hảo, giúp lực lượng vũ trang cách mạng tập kết, huấn luyện quân sự và chuẩn bị xuất kích an toàn.

Hình 1 - Cảnh quan rừng nguyên sinh và dãy núi trùng điệp tại vùng căn cứ cách mạng huyện Nguyên Bình.
Bối cảnh ra đời chỉ thị thành lập đội quân chủ lực
Bước sang mùa thu - đông năm 1944, phong trào đấu tranh của quần chúng nhân dân trong Mặt trận Việt Minh tại liên tỉnh Cao - Bắc - Lạng đã phát triển lên tới đỉnh cao, đòi hỏi phải chuyển từ đấu tranh chính trị sang kết hợp đấu tranh chính trị với đấu tranh vũ trang. Tháng 12 năm 1944, sau khi nghe đồng chí Đại tướng Võ Nguyên Giáp và đồng chí Vũ Anh báo cáo tình hình chuẩn bị khởi nghĩa tại Pác Bó, lãnh tụ Chủ tịch Hồ Chí Minh đã kịp thời quyết định thành lập một đội quân chủ lực tập trung làm nòng cốt.
Trong bản Chỉ thị lịch sử viết tháng 12 năm 1944 giao cho đồng chí Võ Nguyên Giáp trực tiếp tổ chức thực hiện, Người đã định danh rõ ràng "Tên Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân nghĩa là chính trị trọng hơn quân sự. Nó là đội tuyên truyền". Bản chỉ thị nhấn mạnh nguyên tắc tuyển chọn những cán bộ, chiến sĩ kiên quyết, dũng cảm nhất từ các đội du kích Cao - Bắc - Lạng và khẳng định phương châm tác chiến "Trận đầu nhất định phải thắng lợi" để cổ vũ tinh thần quần chúng khắp cả nước.
Để tôn vinh truyền thống quân sự bách chiến bách thắng và nghệ thuật chiến tranh nhân dân "lấy đoản binh thắng trường trận" của dân tộc Đại Việt thời nhà Trần, khu rừng già cổ thụ dưới chân núi Slam Cao thuộc tổng Trần Hưng Đạo xưa (nay là hai xã Tam Kim và Hoa Thám) đã được chọn làm địa điểm thành lập Đội và mang tên vị anh hùng dân tộc Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn.
Quy hoạch không gian kiến trúc Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo
Tổng thể Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo ngày nay là một quần thể di sản lịch sử quân sự liên hoàn trải rộng trên địa bàn các xã Tam Kim, Hoa Thám và Cẩm Lý thuộc huyện Nguyên Bình. Các hạng mục di tích từ khu rừng trung tâm, đỉnh núi quan sát đến các đồn bốt lịch sử đều được bảo tồn, phục dựng trang nghiêm giữa không gian sinh thái đại ngàn xanh thẳm.
Quảng trường lễ thành lập và dãy lán nghỉ truyền thống
Bước qua cổng di tích dưới chân núi và theo hệ thống bậc đá uốn lượn dưới bóng cây cổ thụ hàng trăm năm tuổi, điểm trung tâm của quần thể là khoảng đất bằng phẳng rộng lớn giữa rừng già — nơi diễn ra lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân vào chiều ngày 22 tháng 12 năm 1944. Tại vị trí thiêng liêng này, bức phù điêu tượng đài hoành tráng bằng đá xanh nguyên khối đã được dựng lên uy nghiêm, khắc họa hình ảnh 34 chiến sĩ tuyên truyền trong trang phục quần áo chàm, quần áo vải nâu giản dị đứng nghiêm trang dưới lá cờ đỏ sao vàng năm cánh.
Ngay phía sau khu vực quảng trường hành lễ là hệ thống lán nghỉ, lán hội họp và bếp ăn dã chiến của Đội được phục dựng nguyên mẫu theo kiến trúc lán trại kháng chiến năm 1944. Các căn lán được làm hoàn toàn từ gỗ rừng, tre, vầu, nứa và lợp lá cọ địa phương, bên trong bố trí sàn nằm bằng tre đập dập nối liền nhau; cách khu lán nghỉ vài chục mét là mỏ nước ngầm tự nhiên chảy ra từ khe đá vôi phục vụ sinh hoạt của các chiến sĩ.
Một điểm nhấn giàu cảm xúc nhân văn ngay trong khu vực lán trại là điểm di tích nơi diễn ra bữa cơm nhạt không muối vào tối ngày 23 tháng 12 năm 1944 tại khu rừng Nà Đắng trước giờ đơn vị hành quân đi đánh đồn Phai Khắt. Bữa cơm dã chiến không có muối ăn và rau xanh ấy là bài học thử thách ý chí đầu tiên về sự đồng cam cộng khổ và kỷ luật sắt của người chiến sĩ cách mạng vì độc lập tự do của Tổ quốc.
| Hạng mục di tích thành phần | Vị trí địa lý hành chính | Đặc điểm kiến trúc và giá trị lịch sử tiêu biểu |
|---|---|---|
| Địa điểm thành lập Đội (22/12/1944) | Trung tâm rừng nguyên sinh xã Tam Kim | Quảng trường lịch sử và phù điêu đá khắc họa 34 chiến sĩ tuyên truyền dưới cờ đỏ sao vàng |
| Cụm lán nghỉ, nhà bếp và mỏ nước | Dưới tán rừng cổ thụ cạnh quảng trường | Dãy lán tre nứa lợp lá cọ và mạch nước ngầm tự nhiên phục vụ sinh hoạt của đơn vị năm 1944 |
| Nhà tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp | Khuôn viên trung tâm di tích Tam Kim | Kiến trúc gỗ truyền thống trang nghiêm tôn vinh người Anh Cả của Quân đội nhân dân Việt Nam |
| Đài quan sát trên đỉnh Slam Cao | Đỉnh núi cao 1.087 m thuộc dãy Khau Giáng | Vị trí trinh sát quân sự chiến lược bao quát toàn bộ thung lũng Nguyên Bình và đường liên tỉnh |
| Di tích bữa cơm nhạt không muối | Khu rừng Nà Đắng, xã Hoa Thám | Nơi đơn vị dùng bữa cơm thử thách ý chí tối 23/12/1944 trước khi xuất kích đánh trận đầu |
| Cụm pháo đài Phai Khắt Đồn Nà Ngần | Xã Tam Kim và xã Cẩm Lý, Nguyên Bình | Hai đồn quân sự gắn liền với hai trận đánh đầu tiên giành thắng lợi vang dội ngày 25 - 26/12/1944 |
Đỉnh cao quan sát quân sự và cụm đồn lịch sử
Từ khu vực trung tâm lễ thành lập đi ngược theo tuyến bậc đá xuyên qua rừng cây cổ thụ là hành trình chinh phục đỉnh Slam Cao ở độ cao 1.087 mét. Trên đỉnh núi cao nhất của dãy Khau Giáng này, đài quan sát và cột cờ Tổ quốc sừng sững giữa biển mây tái hiện đúng vị trí trạm gác tiền tiêu năm 1944, nơi ban chỉ huy Đội đã quan sát địa hình dưới thung lũng để xây dựng phương án tác chiến.
Nằm ở dưới thung lũng cách khu rừng trung tâm không xa là cụm di tích pháo đài Phai Khắt Đồn Nà Ngần — hai chứng tích lịch sử gắn liền trực tiếp với bước chân xuất quân của Đội. Đồn Phai Khắt nằm tại bản Phai Khắt thuộc xã Tam Kim, kiểm soát trục đường từ Nguyên Bình đi Ngân Sơn; trong khi đồn Nà Ngần thuộc xã Cẩm Lý cách Phai Khắt khoảng 15 km đường rừng, tọa lạc trên ngọn đồi cao hiểm trở.

Hình 2 - Hệ thống rừng cây nguyên sinh cổ thụ che chở các hạng mục lịch sử tại xã Tam Kim, huyện Nguyên Bình.
Dấu ấn lịch sử hào hùng tại Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo
Lịch sử dân tộc Việt Nam hiện đại mãi mãi ghi khắc những giờ phút thiêng liêng diễn ra tại Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo vào những ngày cuối tháng 12 năm 1944. Từ buổi lễ tuyên thệ dưới tán rừng già Tam Kim đến hai trận đánh mở màn mưu trí, thần tốc, bản lĩnh và truyền thống quyết chiến quyết thắng của quân đội cách mạng đã được khẳng định trọn vẹn.
Buổi lễ tuyên thệ mười lời thề dưới tán rừng già
Đúng 17 giờ chiều ngày 22 tháng 12 năm 1944, giữa khu rừng đại ngàn trầm mặc dưới chân núi Slam Cao, lễ thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân đã diễn ra trọng thể. Toàn đội buổi đầu gồm 34 chiến sĩ tuyên truyền ưu tú thuộc các châu của Cao Bằng, Bắc Kạn, Lạng Sơn được biên chế thành 3 tiểu đội dưới sự chỉ huy chung của đồng chí Võ Nguyên Giáp, với đồng chí Thiếu tướng Hoàng Sâm được cử làm Đội trưởng và đồng chí Xích Thắng làm Chính trị viên. Trong hàng ngũ 34 chiến sĩ có mặt tại buổi lễ lịch sử hôm ấy còn có những người con ưu tú của quê hương Cao Bằng như đồng chí Thượng tướng Đàm Quang Trung.
Dưới lá cờ đỏ sao vàng tung bay giữa rừng già, đồng chí Võ Nguyên Giáp thay mặt Đoàn thể tuyên bố thành lập Đội và đọc bản Chỉ thị của lãnh tụ Hồ Chí Minh. Ngay sau đó, toàn thể 34 cán bộ, chiến sĩ với vũ khí trong tay gồm 2 súng ngắn, 17 súng trường, 14 mã tấu và súng kíp đã đồng thanh hô vang Mười lời thề danh dự của Đội viên. Lời thề hy sinh tất cả vì Tổ quốc Việt Nam, tuyệt đối phục tùng kỷ luật và hết lòng kính trọng, bảo vệ nhân dân vang vọng khắp núi rừng Nguyên Bình đã trở thành chuẩn mực đạo đức cốt lõi của Bộ đội Cụ Hồ.
Âm vang hai trận đầu ra quân toàn thắng năm 1944
Thực hiện nghiêm mệnh lệnh của lãnh tụ Hồ Chí Minh "Trận đầu nhất định phải thắng lợi", ngay sau lễ thành lập và bữa cơm nhạt thử thách ý chí đêm 23 tháng 12, toàn đội đã hành quân xuống thung lũng mở màn chiến thắng Phai Khắt Nà Ngần năm 1944 lừng lẫy. Chiều ngày 25 tháng 12 năm 1944, bằng nghệ thuật hóa trang thành toán lính dõng đi tuần có giấy tờ hợp lệ và tận dụng yếu tố bất ngờ, các chiến sĩ đã đột nhập thẳng vào trung tâm đồn Phai Khắt. Chỉ trong ít phút chiến đấu mưu trí không tốn một viên đạn, Đội đã bắt sống toàn bộ 17 lính và 1 viên đồn trưởng, thu giữ 17 khẩu súng cùng toàn bộ kho quân trang.
Không dừng lại ở thắng lợi đầu tiên, ngay trong đêm 25 rạng sáng ngày 26 tháng 12 năm 1944, đơn vị lập tức cơ động vượt 15 km đường rừng núi hiểm trở sang tập kích đồn Nà Ngần thuộc xã Cẩm Lý. Vào lúc 7 giờ sáng ngày 26 tháng 12, tiếp tục vận dụng chiến thuật giả làm lính tuần tra áp giải "cộng sản" vào đồn để vô hiệu hóa hệ thống canh gác, các tiểu đội đã nhanh chóng chiếm lĩnh vị trí xung yếu, kêu gọi binh lính đầu hàng, bắt sống 22 lính và thu thêm 27 khẩu súng. Đối với những binh lính bị bắt trong cả hai trận đánh, đơn vị đã thực hiện đúng chính sách nhân đạo và yêu chuộng hòa bình của Mặt trận Việt Minh — giải thích rõ chính nghĩa độc lập dân tộc rồi cấp tiền lộ phí thả cho họ trở về đoàn tụ với gia đình. Hai trận thắng liên tiếp tại Phai Khắt và Nà Ngần đã mở đầu truyền thống "Đã ra quân là đánh thắng" của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Giá trị bảo tồn di sản của Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo
Bước sang thời kỳ hòa bình và phát triển đất nước, Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo không chỉ là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống lịch sử quân sự mà còn là một khu bảo tồn sinh thái rừng nguyên sinh và văn hóa bản địa quý giá của tỉnh Cao Bằng. Sự kết hợp giữa bảo tồn di tích cách mạng với giữ gìn đa dạng sinh học đã tạo nên sức sống bền vững cho vùng đất Tam Kim.
Hệ sinh thái rừng nguyên sinh gắn với di tích quốc gia
Với tầm vóc lịch sử đặc biệt xuất sắc đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc, ngày 22 tháng 12 năm 1994, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định xếp hạng Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo là Di tích Quốc gia đặc biệt (chính thức cấp bằng năm 2013). Toàn bộ khu rừng lịch sử có tổng diện tích quy hoạch bảo tồn hơn 201,7 héc-ta, kết nối sinh thái trực tiếp với hành lang đa dạng sinh học của Vườn quốc gia Phia Oắc Phia Đén và khu vực đỉnh Phia Oắc cao 1.931 mét nằm gần đó. Công tác bảo tồn và phát huy giá trị quần thể di sản tại huyện Nguyên Bình hiện nay tập trung vào bốn trụ cột cốt lõi sau đây.
- Bảo vệ nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng nguyên sinh: Giữ nguyên trạng hơn 200 héc-ta rừng cổ thụ nhiệt đới và á nhiệt đới dưới chân núi Slam Cao, đặc biệt là cây sồi, cây dẻ cổ thụ hàng trăm năm tuổi nơi gắn biển di tích thành lập Đội.
- Bảo tồn đồng bộ chuỗi di tích quân sự liên hoàn: Kết nối tôn tạo khu rừng trung tâm Tam Kim với đài quan sát Slam Cao, điểm di tích rừng Nà Đắng, đồn Phai Khắt, đồn Nà Ngần và Nhà trưng bày truyền thống lưu giữ hàng trăm hiện vật lịch sử năm 1944.
- Điểm di sản trọng tâm trong Công viên địa chất UNESCO: Nằm trên tuyến hành trình phía tây "Khám phá Phia Oắc - Vùng núi của những đổi thay" thuộc Công viên địa chất Toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng.
- Giáo dục truyền thống lịch sử và đạo lý dân tộc: Là nơi tổ chức các hoạt động hành quân về nguồn, lễ báo công, kết nạp Đảng viên, Đoàn viên và giáo dục truyền thống yêu nước, nhân nghĩa của Bộ đội Cụ Hồ cho thế hệ trẻ.
Lan tỏa truyền thống cội nguồn và văn hóa bản địa
Sức sống của Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo ngày nay còn gắn liền mật thiết với đời sống văn hóa truyền thống của cộng đồng các dân tộc Tày, Nùng, Dao Đỏ, Mông sinh sống dưới chân dãy Khau Giáng và Phia Oắc. Ngay tại bản Phai Khắt thuộc xã Tam Kim, những nếp nhà sàn cổ truyền của người Tày — nơi từng nuôi giấu cán bộ cách mạng và làm hậu phương cho trận đánh đầu tiên năm 1944 — vẫn được người dân gìn giữ ấm áp bên cánh đồng lúa nước và rừng trúc xanh mát.
Bên cạnh những di tích lịch sử hào hùng, vùng đất Nguyên Bình quanh khu rừng di sản còn bảo tồn nhiều nghề thủ công và sản vật bản địa đặc sắc. Trên các sườn núi cao Hoa Thám, Tam Kim, Thành Công, cộng đồng người Dao Đỏ vẫn bền bỉ gìn giữ nghề chạm bạc người Dao Đỏ Nguyên Bình — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia với kỹ thuật nung nấu, chạm khắc hoa văn tinh xảo trên những bộ trang sức bạc gắn với trang phục thêu chỉ đỏ truyền thống. Đồng thời, khí hậu mát lạnh quanh năm và nguồn nước suối rừng nguyên sinh từ dãy Phia Oắc - Slam Cao còn tạo điều kiện lý tưởng để người dân địa phương trồng củ dong riềng đỏ và chế biến nên đặc sản miến dong Phia Đén sợi trong bóng, dai giòn tự nhiên, nức tiếng khắp vùng Đông Bắc.
Trải qua hơn tám thập kỷ kể từ buổi chiều mùa đông lịch sử ngày 22 tháng 12 năm 1944, Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo mãi là biểu tượng bất diệt của sức mạnh quân với dân một ý chí và khát vọng bảo vệ hòa bình của dân tộc Việt Nam. Để tìm hiểu toàn diện hệ thống cơ sở dữ liệu bách khoa về các di tích lịch sử, danh nhân quân sự, làng nghề và thắng cảnh trên địa bàn tỉnh, độc giả có thể truy cập chuyên trang Cao Bằng NSSC thuộc mạng lưới cổng thông tin quốc gia.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.
Bài liên quan
Khu di tích Pác Bó - Cội nguồn thiêng liêng của cách mạng Việt Nam
Khu di tích Pác Bó tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc mùa xuân năm 1941 và trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Những xu hướng khởi nghiệp người trẻ nên theo dõi
Những xu hướng khởi nghiệp nổi bật người trẻ nên theo dõi: AI, kinh tế xanh, nông nghiệp số, thương mại điện tử và du lịch trải nghiệm. Đọc để chọn hướng đi.
Mạng lưới khởi nghiệp là gì và cách tham gia hiệu quả
Mạng lưới khởi nghiệp là gì, mang lại lợi ích gì và làm sao tham gia hiệu quả? Đọc ngay hướng dẫn từng bước để mở rộng kết nối cho dự án của bạn.



