Núi Mắt Thần Trà Lĩnh - Tuyệt tác hang xuyên sơn kỳ vĩ giữa thung lũng thảo nguyên Nặm Trá
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Giữa bức tranh thiên nhiên hùng vĩ của miền biên viễn Đông Bắc, núi Mắt Thần Trà Lĩnh hiện lên như một tác phẩm điêu khắc siêu thực của tạo hóa với vòm hang tròn trịa xuyên thủng đỉnh núi đá vôi. Nằm giữa lòng thung lũng thảo nguyên xanh mướt bốn bề núi đá bao bọc, danh thắng này không chỉ cuốn hút bởi diện mạo độc nhất vô nhị mà còn ẩn chứa những giá trị khoa học sâu sắc về lịch sử vận động tân kiến tạo của vỏ Trái Đất.
Vị trí và lịch sử kiến tạo núi Mắt Thần Trà Lĩnh
Để giải mã sự xuất hiện kỳ lạ của một lỗ thủng tròn khổng lồ nằm lơ lửng gần đỉnh ngọn núi đá vôi độc lập, giới địa chất học đã đặt ngọn núi này vào bối cảnh tiến hóa hàng trăm triệu năm của cao nguyên đá Đông Bắc. Bên cạnh những luận giải khoa học chuẩn xác là cách định danh mộc mạc, trực quan của đồng bào dân tộc bản địa.
Tọa độ không gian tại thung lũng xóm Bản Danh
Danh thắng núi Mắt Thần Trà Lĩnh tọa lạc tại thung lũng xóm Bản Danh, thuộc địa phận xã Quốc Toản, vùng đất tiếp giáp giữa khu vực Trà Lĩnh và Quảng Hòa, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 32 km về phía Đông Bắc. Ngọn núi nằm sâu trong một thung lũng karst bằng phẳng và biệt lập, xung quanh được bao bọc bởi hàng chục ngọn núi đá vôi hình tháp, hình nón nối tiếp nhau tạo thành một bức tường thành tự nhiên vững chãi.
Để tiến vào lòng thung lũng Bản Danh, lộ trình tự nhiên sẽ đi qua con đèo Mã Phục kỳ vĩ rồi rẽ vào cung đường mòn uốn lượn men theo sườn núi đá vôi và các bản làng người Tày. Ngay từ khoảng cách hàng ki-lô-mét, du khách đã có thể nhìn thấy vòm sáng tròn vành vạnh xuyên qua phần chóp của ngọn núi đá vôi sừng sững, trông tựa như con mắt khổng lồ của đại ngàn đang dõi nhìn xuống thảm cỏ và mặt hồ phẳng lặng bên dưới.
| Hạng mục thông tin | Đặc điểm địa lý và địa mạo | Ý nghĩa di sản khoa học |
|---|---|---|
| Vị trí tọa lạc | Xóm Bản Danh, xã Quốc Toản, vùng núi Trà Lĩnh - Quảng Hòa, Cao Bằng | Tâm điểm cảnh quan của quần thể thung lũng và hồ karst Quốc Toản |
| Tên gọi bản địa | Núi Phja Piót (tiếng Tày nghĩa là núi Thủng) | Phản ánh trực quan đặc điểm lỗ thủng xuyên qua đỉnh núi đá vôi |
| Kích thước mắt núi | Đường kính lỗ thủng hơn 50 mét, nằm cách mặt hồ khoảng 50 mét | Một trong những hang xuyên sơn hình tròn lớn và cân đối nhất Việt Nam |
| Niên đại đá vôi | Hệ tầng Bắc Sơn (tuổi Carbon - Permi, khoảng 250 - 300 triệu năm) | Đá vôi tinh khiết phân lớp dày thuận lợi cho quá trình karst hóa |
| Cơ chế hình thành | Hang động ngầm cổ đại được nâng cao do vận động tân kiến tạo | Minh chứng điển hình cho các chu kỳ nâng lên của vỏ Trái Đất ở Đông Bắc |
Nguồn gốc tên gọi Phja Piót của người Tày bản địa
Từ bao đời nay, cộng đồng người Tày sinh sống tại xóm Bản Danh và các vùng lân cận vẫn quen gọi ngọn núi này bằng cái tên núi Phja Piót. Trong ngôn ngữ Tày cổ, Phja có nghĩa là núi đá, còn Piót mang nghĩa là thủng hoặc xuyên qua; ghép lại, Phja Piót đơn giản là ngọn núi bị đục thủng một lỗ xuyên từ sườn bên này sang sườn bên kia. Cách gọi tên dựa trên đặc điểm hình thái trực quan vốn là truyền thống lâu đời trong kho tàng địa danh học dân gian của cư dân vùng cao.
Đến những năm gần đây, khi vẻ đẹp nguyên sơ của thung lũng Bản Danh được giới nghiên cứu địa chất và nhiếp ảnh khám phá rộng rãi, tên gọi núi Mắt Thần Trà Lĩnh mới ra đời như một ẩn dụ nghệ thuật đầy ấn tượng. Hình ảnh khối núi đá vôi hình tháp cân đối với lỗ thủng tròn ở gần đỉnh phản chiếu xuống mặt nước hồ trong vắt vào mùa mưa đã tạo nên hai con mắt trời đối xứng giữa không gian bao la của đất trời biên viễn.
Cơ chế nâng kiến tạo tạo nên hang thủng xuyên sơn
Về mặt khoa học địa cầu, lỗ thủng tròn trên đỉnh núi hoàn toàn không phải do tác động của con người hay thiên thạch va chạm, mà là một hang xuyên sơn cổ đại (karst window / through-cave) được kiến tạo qua hai giai đoạn địa chất kéo dài hàng triệu năm. Vào giai đoạn đầu trong kỷ Tân sinh, khi bề mặt địa hình của khu vực này còn nằm thấp hơn hiện nay hàng chục mét, một dòng sông ngầm chảy xiết đã xuyên qua khối đá vôi tuổi Carbon - Permi theo các khe nứt kiến tạo, bào mòn và hòa tan đá vôi để tạo thành một đoạn hang ngầm nằm ngang có tiết diện gần tròn.
Bước sang giai đoạn tiếp theo, dưới tác động của vận động tân kiến tạo làm trồi nâng toàn bộ khu vực Đông Bắc Việt Nam, khối núi đá vôi bị đẩy cao dần lên trong khi mực nước ngầm hạ thấp xuống đáy thung lũng mới. Quá trình xâm thực, phong hóa nhiệt đới tiếp tục bào mòn và làm đổ sập các phần đá vôi xung quanh, cắt ngắn dần đường hầm ngầm năm xưa cho đến khi chỉ còn lại một khối núi tháp cô lập mang trên mình đoạn hang khô ngắn xuyên qua vách đá ở độ cao khoảng 50 mét như diện mạo ngày nay.
Đặc điểm địa mạo độc bản của núi Mắt Thần Trà Lĩnh
Sự kết hợp giữa hình thái tháp đá vôi Phong Lâm cô lập, vòm hang tròn cân đối và chế độ thủy văn biến đổi theo mùa đã biến ngọn núi này thành một kiệt tác địa mạo sống động, thay đổi diện mạo ngoạn mục theo từng thời điểm trong năm.
Cấu trúc vòm mắt thần đường kính hơn năm mươi mét
Ngọn núi chứa mắt thần là một khối núi đá vôi dạng tháp điển hình cao hơn 100 mét tính từ chân thung lũng, có sườn dốc đứng từ 70 đến 85 độ. Nằm ở phần ba phía trên của thân núi là lỗ thủng xuyên sơn gần như tròn trịa với đường kính chỗ rộng nhất đạt hơn 50 mét, vòm trần hang uốn cong mềm mại như được tạc bằng compa khổng lồ. Bên trong thành vách của lỗ thủng vẫn còn lưu giữ dấu vết của các rãnh dòng chảy cổ, các mảng thạch nhũ hóa thạch đã ngừng phát triển từ lâu cùng những cụm cây bụi, dây leo bám rễ sâu vào khe đá.
Do trục của hang xuyên sơn cổ đại này mở thông theo hướng Đông Nam - Tây Bắc, vào những thời điểm nhất định trong ngày khi mặt trời lên cao hoặc ngả bóng về chiều, những luồng tia nắng vàng rực rỡ sẽ chiếu xuyên qua vòm mắt núi, tạo nên hiệu ứng cột sáng thiên thần (ray sáng) đổ dài xuống thảm cỏ và mặt nước thung lũng bên dưới.
Quần thể tháp đá vôi Phong Lâm bao bọc thung lũng
Không đứng đơn độc, núi Mắt Thần Trà Lĩnh là tâm điểm của một quần thể địa hình karst Phong Lâm (tháp đá vôi cô lập trên đồng bằng karst) đang ở giai đoạn phát triển trưởng thành. Xung quanh ngọn núi chính là hàng chục ngọn núi đá vôi hình chóp nón và hình tháp vươn cao trầm mặc, ngăn cách thung lũng với thế giới bên ngoài và tạo thành một bồn địa khép kín có vi khí hậu vô cùng mát mẻ, trong lành.

Bề mặt đáy thung lũng dưới chân các tháp đá vôi được phủ một lớp trầm tích Đệ tứ mịn màng do sản phẩm phong hóa đá vôi và phù sa suối ngầm bồi đắp. Những gò đất thấp uốn lượn mềm mại xen lẫn các mỏm đá tai mèo nhô lên giữa thảm cỏ đã tạo nên cấu trúc địa hình đa dạng, vừa mang nét hùng vĩ của núi đá biên cương vừa mang nét dịu dàng của thảo nguyên ôn đới.
Sự biến đổi kỳ diệu giữa mùa nước nổi và mùa cạn
Một trong những hiện tượng tự nhiên kỳ thú nhất tại chân núi Mắt Thần Trà Lĩnh là sự thay đổi diện mạo hoàn toàn trái ngược giữa hai mùa mưa và mùa khô, gắn liền với chế độ thủy văn karst ngầm của toàn khu vực. Vào mùa mưa từ khoảng tháng 6 đến tháng 8 hằng năm, nước từ các mạch ngầm dưới lòng núi dâng cao tràn ngập toàn bộ thung lũng, biến nơi đây thành một hồ nước mênh mông xanh màu ngọc bích rộng hàng chục héc-ta, gọi là hồ Nặm Trá. Lúc này, ngọn núi thủng soi bóng trọn vẹn xuống mặt nước phẳng lặng, xen giữa lòng hồ là những đảo cỏ nhỏ nổi lên xanh mướt.
Ngược lại, từ tháng 9 đến tháng 4 năm sau, đặc biệt là vào mùa khô, toàn bộ lượng nước trong hồ Nặm Trá rút cạn dần qua các phễu tiêu nước ngầm dưới đáy thung lũng chỉ trong một thời gian ngắn. Khi nước rút đi, lòng hồ rộng lớn nhanh chóng hồi sinh thành một thảo nguyên cỏ xanh mướt trải dài bất tận, chỉ còn lại những dòng suối nhỏ uốn lượn quanh co dưới chân núi, mang đến hai bức tranh cảnh quan hoàn toàn khác biệt trên cùng một tọa độ địa lý.
Hệ sinh thái và thắng cảnh quanh núi Mắt Thần Trà Lĩnh
Bao quanh ngọn núi thủng kỳ vĩ là một không gian sinh thái trù phú với thảo nguyên cỏ tự nhiên, dòng suối thác trong vắt và mạng lưới thủy văn ngầm kết nối liền mạch với các danh thắng nổi tiếng của vùng đất Quốc Toản.
Thung lũng thảo nguyên Nặm Trá và đàn ngựa chăn thả
Trải rộng ngay dưới chân núi Phja Piót là thung lũng Nặm Trá bằng phẳng, nơi lớp đất phù sa màu mỡ sau mỗi mùa nước rút lại nuôi dưỡng một thảm cỏ tự nhiên xanh rờn và dày mịn như nhung. Không gian khoáng đạt của thung lũng được tô điểm bởi những đàn ngựa, đàn trâu bò của người dân bản địa thong dong gặm cỏ bên bờ suối, gợi lên khung cảnh bình yên và thơ mộng hiếm có giữa vùng núi đá Đông Bắc.
Sự giao thoa giữa thảm thực vật rừng trên núi đá vôi ở tầng cao với thảm cỏ thảo nguyên và thực vật thủy sinh theo mùa ở tầng đáy đã tạo nên một hệ sinh thái bán ngập nước độc đáo. Vào những buổi chiều tà, khi làn khói lam chiều từ các nếp nhà sàn xóm Bản Danh bay lên quyện cùng sương núi, cả thung lũng Nặm Trá chìm trong vẻ đẹp tĩnh lặng, nguyên sơ.
Dòng suối và thác Nặm Trá ẩn mình giữa vách đá
Cách chân núi thủng không xa về phía khe núi hẹp là dòng suối và thác Nặm Trá, nơi nguồn nước ngầm từ trong lòng núi đá vôi chảy lộ thiên qua các bậc đá phủ đầy rêu xanh. Dòng thác không quá cao nhưng chia thành nhiều tầng nước trắng xóa đổ xuống những hồ nước nhỏ trong vắt giữa hẻm núi đá vôi mát lạnh, tạo nên âm thanh róc rách vui tai vang vọng giữa thung lũng tĩnh mịch.

Dòng chảy của suối Nặm Trá chính là mạch nguồn bề mặt duy trì độ ẩm cho thung lũng thảo nguyên vào mùa khô, đồng thời cung cấp nguồn nước sinh hoạt và tưới tiêu trong lành cho các bản làng người Tày nằm dọc theo rìa thung lũng đá vôi.
Mạch ngầm kết nối với quần thể ba mươi sáu hồ nước
Xét trên bình diện địa chất thủy văn khu vực, hồ nước và thảo nguyên dưới chân núi Mắt Thần Trà Lĩnh chính là một bộ phận cấu thành của hệ thống 36 hồ nước karst tự nhiên vùng Quốc Toản, có mối liên thông trực tiếp qua các hang ngầm với hồ Thang Hen nằm ở bậc địa hình cao hơn phía bên kia dãy núi. Chính sự chênh lệch độ cao và áp suất nước trong các đường hầm karst dưới lòng đất đã điều tiết nhịp điệu dâng ngập và rút cạn kỳ diệu của cả hai thắng cảnh này.
Từ cụm cảnh quan núi Mắt Thần - hồ Thang Hen, mạch di sản địa mạo phía Đông của tỉnh còn vươn dài tới những kỳ quan danh tiếng như thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao, hợp thành chuỗi điểm đến tự nhiên tiêu biểu bậc nhất trên bản đồ địa chất Việt Nam.
Giá trị bảo tồn di sản tại núi Mắt Thần Trà Lĩnh
Với cấu trúc địa mạo hang xuyên sơn hiếm gặp cùng cảnh quan thung lũng thảo nguyên nguyên sơ, danh thắng này đóng vai trò là một mắt xích quan trọng trong mạng lưới bảo tồn di sản thiên nhiên và văn hóa bản địa của tỉnh Cao Bằng.
Điểm nhấn địa mạo trong mạng lưới di sản UNESCO
Nằm trên tuyến trải nghiệm phía Đông và phía Bắc của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, núi Mắt Thần Trà Lĩnh được các chuyên gia quốc tế đánh giá là một trong những điểm di sản địa mạo có giá trị thẩm mỹ và giá trị khoa học trực quan cao nhất. Ngọn núi là minh chứng sống động ngoài thực địa giúp giới khoa học định lượng tốc độ nâng tân kiến tạo của vỏ Trái Đất cũng như tốc độ bóc mòn karst nhiệt đới qua các thời kỳ địa chất.
- Giá trị nghiên cứu cổ địa lý và tân kiến tạo: Cung cấp số liệu thực tế về độ cao của mực nước ngầm cổ đại thông qua vị trí của hang xuyên sơn treo trên vách tháp đá vôi.
- Giá trị cảnh quan độc bản: Sự kết hợp hiếm có giữa tháp đá vôi thủng tròn, hồ nước theo mùa, thảo nguyên cỏ xanh và dòng thác suối tự nhiên trong một thung lũng khép kín.
- Nguyên tắc bảo tồn nghiêm ngặt: Khoanh vùng bảo vệ nguyên trạng địa hình tự nhiên của thung lũng Nặm Trá, nghiêm cấm mọi hoạt động xây dựng bê tông hóa làm biến dạng cảnh quan hoặc cản trở các phễu thoát nước ngầm karst.
Đời sống văn hóa bản địa gắn với cảnh quan thảo nguyên
Không gian quanh thung lũng núi thủng là nơi bảo lưu đậm nét văn hóa bản Danh của cộng đồng người Tày với những nếp nhà sàn truyền thống, trang phục áo chàm mộc mạc và phương thức canh tác nông nghiệp thuận tự nhiên. Cuộc sống thanh bình nơi đây hòa quyện cùng giai điệu ngân nga của nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng và sự gắn kết giao thương với các làng nghề cổ truyền lân cận như làng rèn Phúc Sen hay làng làm hương Phia Thắp.
Văn hóa ẩm thực truyền thống của cư dân vùng Trà Lĩnh - Quảng Hòa cũng góp phần làm phong phú thêm bức tranh di sản bản địa với những món ăn và thức quà trứ danh như phở chua Cao Bằng, vịt quay 7 vị Cao Bằng đậm đà hương vị mắc mật hay phong bánh khảo Cao Bằng ngọt thanh. Trên hành trình gìn giữ và quảng bá kho tàng di sản ấy, cổng thông tin Cao Bằng NSSC đóng vai trò là cầu nối tri thức số, cung cấp nguồn tư liệu chính thống về hệ sinh thái văn hóa và danh thắng địa phương.
Mang trên mình dấu ấn hàng triệu năm kiến tạo địa chất cùng vẻ đẹp thơ mộng của thung lũng thảo nguyên bốn mùa biến đổi, núi Mắt Thần Trà Lĩnh là một kiệt tác thiên nhiên độc bản nơi biên cương Tổ quốc. Hình ảnh con mắt núi kỳ vĩ soi bóng giữa non ngàn Đông Bắc sẽ mãi là biểu tượng đầy tự hào của vùng đất di sản địa chất toàn cầu Cao Bằng.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.
Bài liên quan
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo - Cái nôi của Quân đội nhân dân Việt Nam
Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo tại huyện Nguyên Bình là nơi thành lập Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân ngày 22/12/1944 dưới tán rừng nguyên sinh.
Khu di tích Pác Bó - Cội nguồn thiêng liêng của cách mạng Việt Nam
Khu di tích Pác Bó tại xã Trường Hà, huyện Hà Quảng là nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh trở về Tổ quốc mùa xuân năm 1941 và trực tiếp lãnh đạo cách mạng Việt Nam.
Thác Bản Giốc - Tuyệt tác kỳ quan thiên nhiên hùng vĩ nơi biên cương
Thác Bản Giốc là kỳ quan thác nước tự nhiên xuyên biên giới kỳ vĩ bậc nhất Đông Nam Á trên dòng sông Quây Sơn giữa vùng di sản địa chất Non nước Cao Bằng.



