Bỏ qua đến nội dung

Hồ Thang Hen - Tuyệt tác mặt gương ngọc bích giữa quần thể ba mươi sáu hồ núi đá

Tọa lạc ở độ cao hơn một nghìn mét so với mực nước biển tại xã Quốc Toản, quần thể hồ Thang Hen quy tụ ba mươi sáu hồ nước tự nhiên trên núi đá vôi thông nhau qua mạng lưới hang ngầm karst, giữ trọn sắc nước xanh biếc quanh năm giữa đại ngàn Đông Bắc.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Mặt nước xanh ngọc bích phẳng lặng của hồ Thang Hen ẩn mình giữa dãy núi đá vôi Cao Bằng

Ẩn mình giữa những dãy núi đá vôi trùng điệp của vùng biên viễn Đông Bắc, hồ Thang Hen hiện lên như một tấm gương ngọc bích khổng lồ phản chiếu mây trời và rừng già nguyên sinh. Không chỉ sở hữu vẻ đẹp sơn thủy hữu tình, thắng cảnh này còn là một hiện tượng thủy địa chất karst độc đáo bậc nhất Việt Nam với mạng lưới hàng chục hồ nước tự nhiên liên thông qua các mạch ngầm sâu trong lòng núi.

Nguồn gốc kiến tạo và tên gọi của hồ Thang Hen

Sự hiện diện của một hồ nước ngọt rộng lớn nằm chênh vênh trên vùng núi đá vôi cao hơn một nghìn mét là kết quả của hàng triệu năm vận động địa chất kết hợp với quá trình phong hóa hòa tan đá vôi. Song hành cùng lịch sử tự nhiên ấy là kho tàng văn hóa dân gian giàu chất thơ của cộng đồng cư dân bản địa.

Vị trí địa lý trên cao nguyên đá vôi Quốc Toản

Quần thể thắng cảnh hồ Thang Hen tọa lạc tại địa phận xã Quốc Toản, thuộc vùng ranh giới tự nhiên giữa khu vực Trà Lĩnh và Quảng Hòa, cách trung tâm thành phố Cao Bằng khoảng 30 km về hướng Bắc - Đông Bắc. Để tiếp cận thung lũng hồ trên núi này, tuyến giao thông huyết mạch vượt qua con đèo Mã Phục uốn lượn bảy tầng dốc trên đới đứt gãy kiến tạo cổ, đưa người quan sát lên độ cao trung bình từ 1.000 đến 1.100 mét so với mực nước biển.

Trong tổng thể hệ thống hồ vùng núi cao tại địa phương, nếu như hồ Bản Viết tại Trùng Khánh mang đặc trưng của một hồ nước nằm giữa rừng cây sau sau đổi màu theo mùa thì hồ Thang Hen lại là tâm điểm của một hệ thống thủy văn karst khép kín nằm giữa các khối núi đá vôi dạng chóp và dạng tháp. Hồ chính có hình thoi hơi uốn cong theo phương Đông Bắc - Tây Nam, chiều rộng dao động từ 100 đến 300 mét và chiều dài trải rộng từ 500 đến gần 2.000 mét tùy theo mực nước từng mùa trong năm.

Thông số tự nhiên và địa mạoĐặc điểm ghi nhận tại thực địaGiá trị khoa học và cảnh quan
Vị trí hành chínhXã Quốc Toản, vùng núi Trà Lĩnh - Quảng Hòa, tỉnh Cao BằngNằm trên tuyến trải nghiệm phía Đông và phía Bắc của vùng di sản
Độ cao trung bìnhKhoảng 1.000 - 1.100 mét so với mực nước biểnHồ nước ngọt tự nhiên trên núi đá vôi có độ cao tiêu biểu vùng Đông Bắc
Cấu trúc quần thểGồm 36 hồ nước tự nhiên nằm ở các bậc độ cao khác nhauLiên thông qua hệ thống sông suối ngầm và hang động karst dưới lòng đất
Hình thái hồ trung tâmHình thoi uốn lượn (dài 500 - 2.000m, rộng 100 - 300m)Nhìn từ trên cao tựa hình chiếc đuôi ong mật nằm giữa thung lũng đá
Nguồn cấp và thoát nướcMạch ngầm chảy ra từ hang đá phía Đông Bắc, tiêu nước qua hố sụtGiữ cho nước hồ luôn trong xanh màu ngọc bích suốt bốn mùa

Quá trình hình thành thung lũng karst và mạch nước ngầm

Theo các tài liệu nghiên cứu địa chất học, khu vực thung lũng đá vôi Trà Lĩnh được cấu tạo bởi các tầng đá vôi sáng màu phân lớp dày đến dạng khối thuộc hệ tầng Bắc Sơn (tuổi Carbon - Permi, cách ngày nay khoảng 250 - 300 triệu năm). Trải qua các pha vận động kiến tạo tạo sơn, khối đá vôi này bị nứt nẻ mạnh theo hai hệ thống khe nứt vuông góc nhau, tạo điều kiện cho nước mưa giàu khí cacbonic thấm sâu và hòa tan đá vôi suốt hàng triệu năm để mở rộng thành các lũng kín (uvala) và phễu karst (doline).

Khi lớp đất sét phong hóa tích tụ dưới đáy thung lũng tạo thành tầng cách nước tương đối, kết hợp với sự trồi nâng của mực nước ngầm karst khu vực, các bồn trũng này bắt đầu tích nước và hình thành nên chuỗi hồ trên núi. Sự sụt lún từng phần của các trần hang ngầm cổ đại cũng góp phần nối liền các phễu thu nước riêng lẻ thành một lòng hồ kéo dài, được bao bọc bốn bề bởi những vách đá vôi dựng đứng và sườn núi dốc.

Ý nghĩa tên gọi đuôi ong và truyền thuyết chàng Sung

Trong ngôn ngữ của đồng bào dân tộc Tày bản địa, từ Thang Hen có nghĩa là đuôi con ong. Tên gọi mộc mạc mà giàu sức gợi này xuất phát từ góc nhìn thực tế trên các đỉnh núi đá vôi cao quanh vùng: khi phóng tầm mắt xuống lòng thung lũng sâu, mặt hồ dài và thắt nhẹ ở phần eo rồi phình tròn ở hai đầu trông hệt như phần đuôi của một chú ong rừng khổng lồ đang đậu giữa tán rừng xanh thẫm.

Bên cạnh cách lý giải theo hình thái địa mạo, dân gian vùng non nước biên viễn còn lưu truyền truyền thuyết chàng Sung đầy xúc động để giải thích sự ra đời của 36 hồ nước nơi đây. Chuyện kể rằng xưa kia có chàng Sung người Tày khôi ngô, tài giỏi ở vùng Trà Lĩnh thi đỗ trạng nguyên và được nhà vua ban thưởng bảy ngày vinh quy bái tổ trước khi trở lại kinh thành. Vì quá lưu luyến người vợ trẻ đẹp tên là nàng Bịp cùng quê hương bản quán, chàng mải mê ở lại đến ngày thứ bảy mới vội vã lên đường trong đêm tối. Với sức vóc phi thường, chàng Sung bước một bước vượt qua một dãy núi, nhảy 36 bước dài qua các thung lũng đá vôi nhưng cuối cùng vẫn kiệt sức và ngã xuống nơi cửa ngõ biên thùy; 36 dấu chân khổng lồ của chàng lún sâu vào lòng đất đã hóa thành quần thể 36 hồ nước ngọt xanh biếc, trong đó vết chân lớn và sâu nhất chính là hồ Thang Hen ngày nay.

Cơ chế thủy văn kỳ thú tại hồ Thang Hen

Điểm làm nên sức hấp dẫn đặc biệt của danh thắng này đối với các nhà địa chất thủy văn cũng như du khách bốn phương không chỉ nằm ở cảnh sắc bề mặt mà còn ở hệ thống tuần hoàn nước ngầm bí ẩn bên dưới lòng đất. Toàn bộ vùng hồ hoạt động như một bình thông nhau tự nhiên khổng lồ trong lòng khối núi đá vôi.

Mạng lưới ba mươi sáu hồ nước liên thông dưới lòng đất

Xung quanh hồ trung tâm là một hệ thống gồm 35 hồ nước lớn nhỏ khác nhau như hồ Thang Luông, Thang Vạt, Nà Ma, Bản Danh... phân bố rải rác trong các thung lũng karst lân cận, hợp thành quần thể 36 hồ nước ngọt đặc trưng của vùng núi Trà Lĩnh. Điều kỳ diệu là dù nằm cách biệt nhau bởi những dãy núi đá vôi cao hàng trăm mét trên mặt đất, tất cả các hồ nước này đều được kết nối chặt chẽ với nhau thông qua mạng lưới hang ngầm karst và các khe nứt kiến tạo sâu dưới lòng đất.

Toàn cảnh hồ Thang Hen hình thoi uốn lượn giữa những dãy núi đá vôi nhìn từ trên cao
Toàn cảnh hồ Thang Hen hình thoi uốn lượn giữa những dãy núi đá vôi nhìn từ trên cao

Vào mùa mưa từ tháng 5 đến tháng 9 hằng năm, khi lượng nước mưa trút xuống lưu vực vượt quá khả năng tiêu thoát tức thời của các mạch ngầm, nước từ lòng đất dâng lên lấp đầy toàn bộ 36 thung lũng, biến cả một vùng cao nguyên đá rộng lớn thành hệ thống hồ liên hoàn. Ngược lại, vào mùa khô từ tháng 10 đến tháng 4 năm sau, nhiều hồ phụ ở vị trí cao hoặc có đáy nông sẽ rút cạn nước qua các phễu ngầm, nhường chỗ cho những bãi cỏ xanh mượt và nương ngô của người dân địa phương, trong khi hồ chính Thang Hen vẫn giữ được lượng nước dồi dào quanh năm.

Hiện tượng nước dâng rút đột ngột và sắc xanh bốn mùa

Một đặc điểm nổi bật của cơ chế thủy văn ngầm tại hồ Thang Hen là hiện tượng thủy triều karst có chu kỳ và đôi khi biến động đột ngột. Hằng ngày, mực nước trong lòng hồ có sự dao động lên xuống nhẹ nhàng như nhịp thở của đại ngàn do sự chênh lệch áp suất thủy tĩnh giữa các túi nước ngầm trong lòng núi. Đặc biệt, trong lịch sử quan trắc dân gian từng ghi nhận những đợt rút nước kỳ lạ chỉ trong vòng một đêm: toàn bộ khối nước hàng triệu mét khối trong hồ bỗng nhiên thoát nhanh qua các họng phễu dưới đáy sâu từ 10 đến 40 mét, để lộ ra lòng hồ trơ đáy bùn và các vách đá ngầm, rồi chỉ vài ngày sau nước lại từ các mạch ngầm dâng đầy trở lại.

Khác với các dòng sông suối bề mặt thường bị đục đỏ phù sa sau những trận mưa rừng xối xả, làn nước của hồ chính luôn giữ được màu xanh ngọc bích trong vắt suốt bốn mùa. Nguyên nhân khoa học của hiện tượng này là do nguồn nước cấp cho hồ được lọc qua nhiều tầng đá vôi và hệ thống hang ngầm trước khi lộ thiên, đồng thời hàm lượng ion canxi bicacbonat hòa tan cao trong nước karst đã tán xạ ánh sáng mặt trời để tạo nên sắc xanh lục bảo đặc trưng.

Cửa hang nguồn nước và hệ thống phễu tiêu nước karst

Ở phía đầu nguồn hướng Đông Bắc của lòng hồ, ngay sát chân vách núi đá vôi dựng đứng là một cửa hang đá rộng lớn, nơi dòng suối ngầm ngày đêm tuôn chảy ra từ lòng núi để cung cấp nguồn nước tươi mới cho toàn bộ mặt hồ. Bước vào bên trong cửa hang ngầm karst này, các vòm đá ẩm ướt phủ rêu phong và những khối thạch nhũ cổ rủ xuống mặt nước tạo nên một không gian thâm trầm, mát lạnh ngay cả giữa những ngày hè nắng gắt.

Ở phía cuối hồ theo hướng Tây Nam, dòng nước không chảy tràn qua mặt đất thành sông suối lộ thiên mà lặng lẽ rút xuống các phễu tiêu nước ngầm (ponor) nằm ẩn dưới chân các mỏm đá tai mèo. Từ đây, mạch nước tiếp tục hành trình xuyên qua lòng núi đá vôi để nuôi dưỡng các hồ nước thấp hơn như hồ ở thung lũng Nặm Trá, trước khi hòa vào hệ thống thủy văn của dòng sông Quây Sơn chảy về vùng biên giới Trùng Khánh.

Cảnh quan sinh thái đặc sắc quanh hồ Thang Hen

Sự giao hòa giữa mặt nước ngọc bích phẳng lặng với địa hình núi đá vôi hiểm trở và thảm thực vật phong phú đã kiến tạo nên một bức tranh sinh thái đa tầng quanh khu vực lòng hồ. Mỗi thời khắc trong ngày và mỗi mùa trong năm, cảnh sắc nơi đây lại khoác lên mình một vẻ đẹp riêng biệt.

Vách núi đá vôi tai mèo và thảm rừng nguyên sinh

Bao bọc trọn vẹn bốn phía hồ Thang Hen là những dãy núi đá vôi có độ dốc lớn, sườn núi lởm chởm những mỏm đá tai mèo xám bạc bị phong hóa qua hàng triệu năm. Bám chặt trên các khe nứt đá vôi nghèo dinh dưỡng ấy là hệ sinh thái rừng trên núi đá nguyên sinh vô cùng dẻo dai, quy tụ nhiều loài cây gỗ quý đặc trưng của vùng karst Đông Bắc như nghiến, trai lý, đinh, lát hoa cùng các loài phong lan rừng, dương xỉ và tuế đá.

Vào buổi sớm mai, khi mặt trời vừa ló rạng sau các chóp núi phía Đông, lớp sương mù trắng xóa là là trôi trên mặt hồ phẳng lặng như gương, hòa quyện cùng tiếng chim rừng hót vang vọng vào vách đá tạo nên khung cảnh tĩnh mịch tựa chốn bồng lai. Khi nắng lên cao, toàn bộ bóng núi và tán rừng già in hình sắc nét xuống làn nước xanh ngọc, xóa nhòa ranh giới giữa bầu trời, vách núi và đáy nước sâu.

Biểu tượng cây cô đơn và vườn dã quỳ vàng rực rỡ

Trên bờ cỏ thoai thoải phía Đông của lòng hồ, hình ảnh cây cô đơn bên bờ hồ vươn tán lá mảnh mai soi bóng xuống làn nước lục bảo từ lâu đã trở thành một biểu tượng thị giác quen thuộc của thắng cảnh này. Xung quanh gốc cây là những tảng đá vôi tự nhiên nằm rải rác trên thảm cỏ xanh mướt, tạo thành điểm dừng chân lý tưởng để chiêm ngưỡng trọn vẹn chiều sâu của thung lũng nước giữa trùng điệp núi non.

Khung cảnh thơ mộng với bóng cây cô đơn soi bóng xuống làn nước xanh biếc của hồ Thang Hen
Khung cảnh thơ mộng với bóng cây cô đơn soi bóng xuống làn nước xanh biếc của hồ Thang Hen

Đặc biệt, cứ mỗi độ thu sang đông tới vào khoảng tháng 10 và tháng 11 hằng năm, khắp các sườn đồi và lối mòn ven thung lũng đá vôi Trà Lĩnh lại bừng sáng bởi sắc vàng rực rỡ của hoa dã quỳ (hoa cúc quỳ) nở rộ. Sắc vàng ấm áp của hàng vạn bông hoa dại trải dài trên nền đá xám và tương phản tuyệt đẹp với màu nước xanh ngọc bích của lòng hồ, tạo nên một trong những mùa cảnh quan ấn tượng nhất vùng cao nguyên biên giới.

Sự kết nối cảnh quan với các thắng cảnh vùng Trà Lĩnh

Nằm trong cùng một hệ thống địa mạo và thủy văn ngầm liên hoàn, hồ Thang Hen có mối liên kết không gian vô cùng mật thiết với tuyệt tác núi Mắt Thần Trà Lĩnh cách đó chỉ khoảng 2 km đường chim bay qua dãy núi đá vôi. Hai thắng cảnh này thực chất là hai mắt xích kế tiếp nhau của cùng một hệ thống sông ngầm karst: khi nước ở hồ chính Thang Hen dâng cao và thoát qua các hang ngầm phía Nam, mạch nước ấy sẽ trồi lên làm ngập thung lũng thảo nguyên Nặm Trá dưới chân núi Mắt Thần.

Hơn thế nữa, từ cụm hồ núi Trà Lĩnh, hành trình khám phá địa mạo phía Đông của tỉnh còn mở rộng sang những kỳ quan karst tầm cỡ quốc tế như thác Bản Giốc và động Ngườm Ngao. Sự kết nối liền mạch giữa hồ nước trên núi, núi thủng xuyên sơn, hang động thạch nhũ và thác nước biên giới đã tạo nên một quần thể danh thắng tự nhiên hoàn chỉnh, hiếm nơi nào sánh kịp.

Giá trị di sản và văn hóa tại hồ Thang Hen

Không chỉ là một thắng cảnh thiên nhiên thuần túy, khu vực lòng hồ và các thung lũng lân cận còn là điểm di sản địa chất quan trọng tầm quốc gia và quốc tế, đồng thời là không gian sinh tồn gắn liền với bản sắc văn hóa lâu đời của đồng bào Tày, Nùng.

Điểm di sản tiêu biểu của Công viên địa chất toàn cầu

Trong hồ sơ khoa học đệ trình UNESCO của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng, cụm hồ Thang Hen được xếp hạng là một trong những điểm di sản địa mạo và địa chất thủy văn tiêu biểu nhất trên tuyến trải nghiệm phía Bắc và phía Đông. Nơi đây cung cấp bằng chứng trực quan sinh động về cơ chế vận hành của thủy văn karst nhiệt đới núi cao, giúp giải thích mối quan hệ tương tác giữa đứt gãy kiến tạo, quá trình hòa tan đá vôi và sự biến đổi mực nước ngầm theo mùa.

  • Giá trị nghiên cứu thủy địa chất karst: Là mô hình mẫu mực về hệ thống hồ karst liên thông trên núi cao (polje lakes), phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu quy luật vận động nước ngầm và cảnh báo ngập lụt hoặc khô hạn tại các vùng đá vôi.
  • Giá trị bảo tồn đa dạng sinh học: Lưu giữ hệ sinh thái rừng nguyên sinh trên núi đá vôi gắn liền với hệ thủy sinh vật nước ngọt đặc hữu trong môi trường nước giàu khoáng chất canxi.
  • Giá trị giáo dục trực quan ngoài trời: Điểm dừng chân học tập thực địa cho học sinh, sinh viên và du khách tìm hiểu về chu kỳ tuần hoàn của nước trong lòng khối núi đá vôi hàng trăm triệu năm tuổi.

Không gian văn hóa Tày Nùng bên thung lũng hồ núi

Bao quanh vùng hồ là những bản làng yên bình của đồng bào dân tộc Tày và Nùng với những nếp nhà sàn gỗ lợp ngói âm dương ẩn hiện dưới tán cây rừng và bên các nương ngô, ruộng lúa. Cuộc sống của người dân nơi đây gắn bó mật thiết với nhịp điệu dâng rút của nước hồ và sự hào phóng của núi rừng, thể hiện qua nếp văn hóa tinh thần giàu bản sắc như những làn điệu nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng vang lên bên bếp lửa, hay nghi thức tín ngưỡng cầu mùa trong lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng.

Trên hành trình tìm hiểu vùng di sản quanh hồ và đèo Mã Phục, du khách còn bắt gặp nhịp đập lao động cần cù tại làng rèn Phúc Sen hay hương thơm thanh khiết của làng làm hương Phia Thắp, cùng những thức quà ẩm thực mang đậm hương vị núi rừng bản địa như xôi trám đen Cao Bằng dẻo bùi và bánh áp chao Cao Bằng thơm nồng. Nhằm lưu giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa, tự nhiên quý báu ấy, chuyên trang Cao Bằng NSSC liên tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa chuẩn xác về các danh thắng, di sản và bản sắc địa phương.

Với làn nước xanh ngọc bích bốn mùa, cơ chế thủy văn ngầm kỳ thú cùng câu chuyện huyền tích dân gian sâu lắng, hồ Thang Hen xứng đáng là một trong những tuyệt tác thiên nhiên tiêu biểu nhất của miền biên viễn Đông Bắc. Vẻ đẹp thanh bình và nguyên sơ của quần thể ba mươi sáu hồ nước trên núi đá vôi sẽ luôn để lại dấu ấn khó phai trong lòng mỗi người khi tìm về vùng đất di sản Cao Bằng.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất