Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên - Tinh thần thượng võ miền biên cương

Được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên diễn ra vào đầu tháng Hai âm lịch hằng năm tại huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng, kết tinh tinh thần thượng võ của đồng bào Tày, Nùng gắn liền với truyền thống tôn thờ danh tướng Nùng Trí Cao.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 11 phút đọc

Đội múa rồng truyền thống biểu diễn khai mạc lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Trong kho tàng văn hóa dân gian miền núi phía Bắc, lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên luôn nổi bật nhờ khí phách hào sảng và những nghi thức tâm linh cổ kính lưu truyền qua nhiều thế kỷ. Từ nghi lễ khai quang rồng thiêng bên mỏ nước nguồn đến cuộc tranh tài sôi động giành vòng pháo lộc đầu xuân, ngày hội thể hiện khát vọng sinh sôi và ý chí đoàn kết bền chặt của cư dân bản địa.

Nguồn gốc lịch sử của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Lịch sử hình thành lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên bắt rễ sâu xa từ truyền thống dựng bản lập mường và bảo vệ biên cương của đồng bào Tày, Nùng vùng châu Quảng Nguyên xưa. Mỗi nghi thức trong lễ hội đều phản chiếu ký ức hào hùng của vùng đất phên giậu Đông Bắc.

Dấu ấn khao quân của danh tướng vùng biên thế kỷ XI

Theo các nguồn sử liệu địa phương và truyền thuyết dân gian lưu truyền tại huyện Quảng Hòa, cội nguồn của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên gắn liền với tên tuổi của thủ lĩnh người Tày kiệt xuất Nùng Trí Cao vào thế kỷ XI dưới thời nhà Lý. Sau khi lãnh đạo quân dân bản địa giành thắng lợi trong chiến dịch phản công châu Quảng Nguyên của Nùng Trí Cao để bảo vệ biên thùy, vị danh tướng đã dừng chân tại vùng đất Quảng Uyên mở tiệc khao quân mừng chiến thắng.

Nhằm khích lệ tinh thần thượng võ, rèn luyện sự nhanh nhẹn và sức mạnh đoàn kết của các đội tráng sĩ miền sơn cước, ông đã cho tổ chức trò chơi tung vòng pháo đầu xuân trên bãi đất rộng để các đội quân cùng nhau tranh tài đoạt lộc.

Hạng mục bách khoaNội dung thông tin định danh của lễ hội
Tên gọi chính thứcLễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên (Lễ hội pháo hoa Quảng Uyên)
Danh hiệu di sảnDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia (công nhận năm 2020)
Thời gian tổ chứcTừ chiều 30 tháng Giêng đến ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch hằng năm
Không gian trung tâmMiếu Bách Linh, đền thờ Nùng Trí Cao và sân vận động thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa
Nhân vật lịch sử gắn kếtDanh tướng, thủ lĩnh người Tày Nùng Trí Cao (thế kỷ XI)
Nghi thức tâm linh đặc sắcLấy nước mỏ nước Bó Cốc Chủ, lễ khai quang mở mắt rồng, tế thần ánh sáng và rước kiệu
Tâm điểm phần hộiMàn tranh vòng đầu pháo kết tua lụa ngũ sắc của các đội tráng sĩ

Không gian miếu Bách Linh tại thị trấn Quảng Uyên

Không gian thực hành nghi lễ trung tâm của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên tọa lạc tại miếu Bách Linh, một ngôi miếu cổ linh thiêng nằm dưới chân núi Cốc Bó thuộc thị trấn Quảng Uyên, huyện Quảng Hòa, nằm trên tuyến di sản phía Đông của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng.

Vùng đất huyện Quảng Hòa bao quanh thị trấn Quảng Uyên vốn là cái nôi văn hóa cổ của người Tày và người Nùng An, nổi tiếng với quần thể các làng nghề thủ công trăm năm tuổi như làng rèn Phúc Sen chế tác nông cụ sắc bén và làng làm hương Phia Thắp tỏa hương trầm ấm mỗi dịp lễ Tết.

Nghi thức tâm linh trong lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Trước khi bước vào cuộc tranh tài sôi động trên sân hội, phần lễ của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên được cử hành theo một trình tự nghi thức cổ truyền chặt chẽ, thể hiện sự giao cảm sâu sắc giữa con người với thần linh và vũ trụ.

Tục lấy nước mỏ Bó Cốc Chủ và mở mắt rồng

Nghi thức mở đầu mang tính linh thiêng bậc nhất của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên diễn ra vào chiều ngày 30 tháng Giêng hoặc sáng sớm ngày mùng 1 tháng Hai âm lịch với tục lấy nước nguồn và lễ khai quang mở mắt rồng.

Do đó, các bậc cao niên cùng đội múa rồng mang theo lễ vật tiến về mỏ nước Bó Cốc Chủ, mạch nước ngầm trong vắt nằm dưới chân núi đá gần khu vực miếu cổ được người dân truyền tụng là mỏ nước thần biết lắng nghe tiếng bước chân người. Tại mỏ nước Bó Cốc Chủ, vị chủ lễ dâng hương xin phép thần nước, sau đó thực hiện lễ khai quang mở mắt rồng bằng cách chấm điểm nhãn cho đôi rồng giấy và rồng vải mới được chế tác.

  • Nghi lễ xin nước tại mỏ nước Bó Cốc Chủ: Thành kính dâng hương bên mạch nước nguồn đầu bản để thỉnh sinh khí đất trời đầu xuân.
  • Lễ khai quang mở mắt rồng cổ truyền: Thực hiện nghi thức điểm nhãn đánh thức linh vật rồng đại diện cho mưa thuận gió hòa.
  • Lễ tế thần ánh sáng và lễ khao quân tại miếu Bách Linh: Dâng mâm cỗ lợn quay, xôi ngũ sắc tri ân thần linh và tưởng niệm danh tướng Nùng Trí Cao.
  • Đoàn rước kiệu thần và rước cây pháo hoa: Diễu hành qua các tuyến phố của thị trấn Quảng Uyên để ban phát phúc lành cho muôn dân.
Đội múa rồng biểu diễn uyển chuyển dưới chân núi đá tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên
Đội múa rồng biểu diễn uyển chuyển dưới chân núi đá tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Lễ tế thần ánh sáng và đoàn rước kiệu du xuân

Sau khi đôi rồng đã được khai quang điểm nhãn, vào đêm ngày mùng 1 và sáng ngày mùng 2 tháng Hai âm lịch, tại miếu Bách Linh và đền thờ Nùng Trí Cao diễn ra lễ tế thần (trong đó có nghi thức tế thần ánh sáng, thần lửa) cùng lễ khao quân trang trọng. Các mâm lễ vật dâng cúng được các xóm, tổ dân phố thuộc thị trấn Quảng Uyên chuẩn bị công phu gồm những chú lợn quay vàng bóng, mâm xôi ngũ sắc kết hoa, gà trống thiến cùng các thức quà bản địa như bánh khảo Cao Bằng và hạt dẻ Trùng Khánh.

Sáng ngày chính hội mùng 2 tháng Hai âm lịch, đoàn rước kiệu thần và rước cây pháo hoa được trang hoàng lộng lẫy bằng giấy ngũ sắc khởi hành từ miếu Bách Linh diễu hành qua khắp các ngả đường của thị trấn Quảng Uyên. Đi đầu đoàn rước là đội cờ thần, đội nhạc lễ, đôi rồng uốn lượn và đàn sư tử, kỳ lân múa chào trước cửa từng ngôi nhà dọc phố để chúc phúc bình an, trước khi tiến thẳng ra sân vận động trung tâm để cử hành nghi thức tranh đầu pháo.

Màn tranh vòng pháo tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Tâm điểm thu hút hàng vạn người dân và du khách vây kín bốn phía sân vận động trung tâm huyện Quảng Hòa chính là màn tranh vòng đầu pháo đầy kịch tính và giàu tinh thần thượng võ.

Nghi thức tung vòng đầu pháo kết tua lụa ngũ sắc

Trong truyền thống xa xưa của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên, vòng đầu pháo là một chiếc vòng sắt nhỏ đường kính khoảng 5 đến 10 cm được quấn vải đỏ và kết những dải tua lụa ngũ sắc rực rỡ, đặt trên đỉnh cây pháo hoa cao từ 6 đến 8 mét. Khi quả pháo cái nổ vang đẩy chiếc vòng bay vút lên bầu trời xuân rồi rơi xuống bãi đất rộng, các tráng sĩ sẽ lao vào tranh đoạt chiếc vòng may mắn.

Ngày nay, để đảm bảo an toàn tuyệt đối mà vẫn giữ nguyên vẹn hồn cốt nghi lễ truyền thống của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, nghi thức nổ pháo được thay thế bằng nghi thức vị chủ lễ đứng trên đài cao trịnh trọng tung chiếc vòng đầu pháo kết tua lụa ngũ sắc xuống giữa sân hội. Theo tín ngưỡng dân gian của đồng bào Tày, Nùng, chiếc vòng đầu pháo tượng trưng cho vầng mặt trời, cho sinh khí dương cương và lộc đầu năm của thần linh ban tặng; đội nào giành được vòng pháo thì cả bản làng năm đó sẽ gặp đại cát đại lợi, mùa màng tươi tốt, gia đạo hưng thịnh.

Đại biểu và các bô lão trao thưởng cho đội tráng sĩ đoạt vòng đầu pháo tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên
Đại biểu và các bô lão trao thưởng cho đội tráng sĩ đoạt vòng đầu pháo tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Cuộc so tài thượng võ và sắc màu văn hóa bản địa

Ngay khi chiếc vòng đầu pháo rời tay chủ lễ tung lên không trung, hàng chục chàng trai khỏe mạnh, nhanh nhẹn đại diện cho các xóm, xã trong huyện Quảng Hòa lập tức lao vào cuộc tranh tài sôi động. Cuộc giằng co, chuyền tay và bứt phá để đưa vòng đầu pháo về đích diễn ra vô cùng quyết liệt trong tiếng trống thúc giục dồn dập và tiếng hò reo vang dội cả một góc trời biên viễn, nhưng tuyệt nhiên không có sự cay cú mà luôn tuân thủ tinh thần thượng võ, đoàn kết.

Khi đội chiến thắng nâng cao vòng đầu pháo dâng lên ban tổ chức, đội trưởng và các tráng sĩ sẽ được trao thưởng cùng lễ vật đầu xuân, sau đó rước chiếc vòng may mắn về làm lễ báo công tại miếu thờ của làng mình. Bên cạnh màn tranh pháo tâm điểm, không gian lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên còn diễn ra hội thi quay lợn truyền thống, thi trưng bày mâm cỗ xôi ngũ sắc, hát Then đàn Tính, hát Sli, tung còn, lày cỏ, cờ tướng và đi cà kheo đầy cuốn hút.

Giá trị di sản của lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên

Với lịch sử hàng trăm năm tồn tại và sức sống mãnh liệt trong lòng cộng đồng, lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên là một viên ngọc quý trong bức tranh di sản văn hóa các dân tộc thiểu số Việt Nam.

Niềm tự hào Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và tính cố kết cộng đồng, năm 2020, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức đưa lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Danh hiệu cao quý này không chỉ tôn vinh một lễ hội dân gian độc đáo của huyện Quảng Hòa mà còn khẳng định chiều sâu văn hiến của vùng đất Cao Bằng — nơi hội tụ những kỳ quan thiên nhiên và tâm linh nổi tiếng như thác Bản Giốc, ngôi cổ tự chùa Phật Tích Trúc Lâm Bản Giốc và hang động kỳ vĩ động Ngườm Ngao.

Sự trường tồn của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này cho thấy sức mạnh nội sinh của văn hóa bản địa khi luôn biết kế thừa truyền thống anh hùng từ thời nhà Lý ở kinh đô Hoàng thành Thăng Long gắn liền với công lao trấn giữ biên ải của các thủ lĩnh địa phương. Mỗi nghi thức từ mỏ nước Bó Cốc Chủ đến sân tranh pháo đều là bài học trực quan sinh động giáo dục thế hệ trẻ về lòng yêu nước và ý chí rèn luyện sức khỏe bảo vệ quê hương.

Gìn giữ mạch nguồn đoàn kết nơi miền non nước

Trong dòng chảy hội xuân vùng Đông Bắc, nếu các địa phương bạn có những ngày hội xuống đồng bên danh thắng hồ Ba Bể thì người dân Quảng Hòa luôn tự hào hướng về ngày hội mùng 2 tháng Hai tại thị trấn Quảng Uyên. Lễ hội đã xóa nhòa mọi khoảng cách, quy tụ đồng bào các dân tộc Tày, Nùng, Kinh, Mông, Dao cùng chung tay chuẩn bị lễ vật, múa rồng và cổ vũ cho các đội tráng sĩ trên tinh thần nhân ái, hòa hiếu.

Đồng hành cùng công tác bảo tồn và số hóa di sản văn hóa vùng cao, chuyên trang Cao Bằng NSSC đóng vai trò là kho lưu trữ bách khoa toàn diện, giới thiệu hệ thống lễ hội, di tích và làng nghề truyền thống của tỉnh tới đông đảo công chúng. Qua bao mùa xuân nối tiếp, tiếng trống hội rộn ràng và sắc đỏ của vòng đầu pháo tại lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên vẫn mãi tỏa sáng, khẳng định bản lĩnh thượng võ và khát vọng phồn vinh của cư dân miền biên viễn Cao Bằng.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất