Lễ hội chùa Đà Quận - Thanh âm chuông cổ khai xuân miền biên viễn
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Giữa tiết trời mùa xuân vùng non nước biên cương, lễ hội chùa Đà Quận là điểm hẹn văn hóa tâm linh lâu đời bậc nhất của nhân dân các dân tộc tỉnh Cao Bằng. Tại quần thể Viên Minh Tự và đền Quan Triều, tiếng đôi chuông cổ Đà Quận ngân vang hòa quyện cùng khói hương thành kính tưởng niệm Đà Quận công Mạc Ngọc Liễn và vị danh tướng phò mã triều Lý.
Cội nguồn lịch sử gắn với lễ hội chùa Đà Quận tại Cao Bằng
Trải qua gần một thiên niên kỷ tồn tại bên dòng sông Hiến hiền hòa, lễ hội chùa Đà Quận kết tinh dòng chảy lịch sử hào hùng từ thời kỳ vương triều nhà Lý bảo vệ biên cương phía Bắc cho đến giai đoạn vương triều nhà Mạc hưng thịnh trên đất Cao Bằng. Sự giao thoa giữa tín ngưỡng Phật giáo từ bi và đạo lý thờ phụng anh hùng dân tộc đã tạo nên chiều sâu văn hiến đặc biệt cho lễ hội đầu xuân nơi đây.
Dấu ấn cổ tự Viên Minh qua các triều đại
Theo các nguồn sử liệu địa chí và văn bia cổ lưu giữ tại địa phương, ngôi chùa Đà Quận có tên chữ là Viên Minh Tự, tọa lạc trên một gò đất cao thoáng đãng thuộc xóm Đà Quận, xã Hưng Đạo (nay thuộc thành phố Cao Bằng), cách trung tâm thành phố khoảng chín cây số về phía Tây Bắc. Tương truyền ngôi cổ tự được khởi dựng từ dưới triều vua Lý Anh Tông (1138 – 1175) gắn liền với công cuộc củng cố phên dậu biên thùy phía Bắc Đại Việt. Cùng với mạch nguồn văn hiến rực rỡ từ kinh đô Hoàng thành Thăng Long, sự hiện diện của ngôi chùa cổ giữa thung lũng châu Thạch Lâm xưa đã khẳng định chủ quyền lãnh thổ và đời sống tâm linh phong phú của cư dân miền sơn cước.
Bước sang cuối thế kỷ XVI và thế kỷ XVII, khi vương triều nhà Mạc đóng đô tại Cao Bằng (lấy vùng đất Cao Bình, xã Hưng Đạo làm trung tâm chính trị và văn hóa suốt hơn tám mươi năm), chùa Đà Quận đã được triều đình nhà Mạc trùng tu, mở rộng thành trung tâm Phật giáo lớn bậc nhất vùng Đông Bắc. Tên gọi Đà Quận gắn liền với tước hiệu của phụ chính đại thần Đà Quận công Mạc Ngọc Liễn (1528 – 1594) — vị danh tướng rường cột và là nhạc phụ của vua Mạc Kính Cung, người đã cùng phu nhân là Phúc Thành Thái trưởng công chúa hưng công tu bổ các chốn tổ thiền môn tại địa phương.
Tín ngưỡng thờ danh tướng tại đền Quan Triều
Nét độc đáo hiếm có trong cấu trúc không gian của lễ hội chùa Đà Quận là sự hiện diện song hành của đền Quan Triều nằm đối diện ngay trước khuôn viên chùa và gác chuông cổ, tạo thành quần thể di tích Phật – Thánh giao hòa trọn vẹn. Ngôi đền Quan Triều được nhân dân lập nên để phụng thờ danh tướng Dương Tự Minh (còn tôn xưng là Đức Thánh Đuổm hay Quan Triều Dương Tự Minh) — vị thủ lĩnh người Tày tài đức vẹn toàn quê ở phủ Phú Lương, người có công lớn giữ yên biên giới phía Bắc dưới ba triều vua nhà Lý.
Trong suốt hơn ba mươi năm cai quản vùng đất rộng lớn phủ Phú Lương xưa (bao gồm Thái Nguyên, Bắc Kạn, Cao Bằng và Tuyên Quang ngày nay), phò mã Dương Tự Minh đã đánh tan các thế lực xâm lấn biên ải và chỉ đạo nhân dân khai khẩn ruộng hoang, phát triển giao thương. Ông được vua nhà Lý hai lần gả công chúa là Diên Bình và Thiều Dung. Tại đền Quan Triều ở Đà Quận, chính điện trang nghiêm thờ Đức Thánh Dương Tự Minh cùng hai vị công chúa, thể hiện mối liên kết lịch sử bền chặt với trung tâm thờ tự chính tại đền Đuổm và không gian lễ hội đền Đuổm trên đất Thái Nguyên.
| Hạng mục di sản trung tâm | Niên đại và đặc điểm tiêu biểu | Giá trị lịch sử - văn hóa trong lễ hội chùa Đà Quận |
|---|---|---|
| Cổ tự Viên Minh (chùa Đà Quận) | Khởi dựng thời Lý (thế kỷ XII), đại trùng tu thời nhà Mạc và hậu Lê | Trung tâm Phật giáo cổ kính cầu quốc thái dân an, hướng thiện đầu xuân |
| Đền Quan Triều | Thờ danh tướng Dương Tự Minh cùng công chúa Diên Bình và Thiều Dung | Biểu tượng đạo lý uống nước nhớ nguồn và truyền thống bảo vệ biên cương |
| Chuông chùa Viên Minh (chuông cái) | Đúc năm Tân Hợi niên hiệu Càn Thống thứ 19 (1611), cao 155 cm | Lưu giữ bài minh văn chữ Hán quý giá ca ngợi cảnh sắc châu Thạch Lâm |
| Chuông đền Quan Triều (chuông đực) | Đúc đầu thế kỷ XVII, cao 178 cm, đường kính miệng 106 cm | Tuyệt tác nghệ thuật đúc đồng cổ Việt Nam, công nhận Bảo vật quốc gia năm 2016 |
| Gác chuông cổ hai tầng tám mái | Kiến trúc gỗ lim cổ truyền, mái đao cong chạm khắc tứ linh tinh xảo | Không gian trung tâm cử hành nghi thức gióng chuông khai hội đêm mùng 8 tháng Giêng |
Không gian di sản tâm linh trong lễ hội chùa Đà Quận
Tâm điểm thu hút sự chiêm bái của hàng vạn người dân và du khách thập phương khi về dự lễ hội chùa Đà Quận chính là hệ thống di vật và kiến trúc cổ kính được bảo tồn giữa khung cảnh thiên nhiên thanh bình. Nổi bật trên hết là cặp đại hồng chung có niên đại hơn bốn thế kỷ được treo trang trọng trên tòa gác chuông uy nghiêm.
Bảo vật quốc gia đôi chuông cổ Đà Quận thế kỷ XVII
Niềm tự hào lớn nhất của quần thể di tích là đôi chuông cổ Đà Quận bằng đồng nguyên khối — kiệt tác nghệ thuật đúc đồng truyền thống Việt Nam đầu thế kỷ XVII, gồm "chuông cái" của chùa Viên Minh và "chuông đực" của đền Quan Triều. Quả chuông chùa Viên Minh cao 155 cm, đường kính miệng 93 cm, quai chuông tạo tác hình đôi rồng đấu lưng vào nhau khỏe khoắn với bốn chân rồng nắm chắc vào đỉnh chuông.
Giá trị tư liệu vô giá của quả chuông chùa Viên Minh nằm ở bài minh văn chữ Hán khắc chìm trên thân chuông với tiêu đề Viên Minh tự chung minh tinh tự, ghi rõ mốc thời gian đúc chuông vào tháng 3 năm Tân Hợi, niên hiệu Càn Thống thứ 19 đời vua Mạc Kính Cung (tức năm 1611). Bài minh văn miêu tả vẻ đẹp hùng vĩ của vùng đất châu Thạch Lâm và ghi danh các bậc vương hầu nhà Mạc đã phát tâm đúc chuông cúng Phật. Treo sóng đôi ngay bên cạnh là quả chuông đền Quan Triều đồ sộ hơn với chiều cao 178 cm, đường kính miệng 106 cm, mang phong cách điêu khắc đồng nhất tuyệt đối với nghệ thuật thời Mạc. Năm 2016, Thủ tướng Chính phủ đã chính thức công nhận đôi chuông chùa Đà Quận là Bảo vật quốc gia.

Kiến trúc gác chuông cổ bên bóng đa trăm tuổi
Nơi an vị và bảo vệ đôi chuông cổ Đà Quận suốt hàng trăm năm qua là tòa gác chuông cổ nằm ở vị trí trung tâm kết nối giữa chùa Viên Minh và đền Quan Triều. Công trình xây dựng trên nền đài đá xanh vững chãi, mang kiến trúc gỗ cổ truyền kiểu hai tầng tám mái với tám đầu đao uốn cong vút như cánh phượng, trên bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt sống động.
Hệ thống khung chịu lực của gác chuông cổ sử dụng các cột gỗ tứ thiết to lớn kết hợp hệ vì kèo chồng rường vững chắc để nâng đỡ hai quả đại hồng chung treo ở tầng trên. Sát bên gác chuông là những gốc đa cổ thụ hàng trăm năm tuổi tỏa bóng mát rợp sân di tích. Cảnh quan thanh tịnh nơi đây hòa quyện vào mạng lưới danh thắng của tỉnh, tạo nên tuyến hành trình văn hóa kết nối từ trung tâm thành phố đi thăm Khu di tích Pác Bó tại Hà Quảng hay khám phá vẻ đẹp của hồ Thang Hen và núi Mắt Thần Trà Lĩnh.
Nghi thức truyền thống đặc sắc của lễ hội chùa Đà Quận
Hằng năm, từ tối ngày mùng 8 đến hết ngày mùng 9 tháng Giêng âm lịch, lễ hội chùa Đà Quận lại được long trọng tổ chức mở đầu cho chuỗi lễ hội mùa xuân tại thành phố Cao Bằng. Các nghi thức hành lễ cổ truyền được gìn giữ nghiêm cẩn, thể hiện lòng thành kính hướng về chư Phật và các bậc tiền nhân hộ quốc an dân.
Lễ rước nước và dâng hương đêm mùng tám tháng Giêng
Không khí lễ hội bắt đầu rộn ràng từ chiều và tối ngày mùng 8 tháng Giêng âm lịch với các nghi thức chuẩn bị tế lễ của nhân dân các xóm bản thuộc xã Hưng Đạo. Trong đội hình rước lễ đầu xuân, các chàng trai, cô gái dân tộc Tày, Nùng khoác trang phục chàm truyền thống, cổ đeo vòng bạc sáng lấp lánh, thành kính bưng các mâm ngũ quả, bánh trái đặc sản và hương hoa tiến vào sân chầu.
Đúng vào giờ lành tối mùng 8 tháng Giêng, dưới ánh đèn lung linh phản chiếu lên mái đao gác chuông cổ, nghi thức dâng hương khai hội chính thức được cử hành. Các bậc cao niên trong ban khánh tiết khoác áo thụng xanh trang nghiêm thực hiện nghi lễ dâng rượu, dâng trà và đọc chúc văn tại đền thờ danh tướng Dương Tự Minh cùng hai vị công chúa, tiếp đó là lễ tụng kinh cầu an tại chính điện Viên Minh Tự cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Tiếng chuông khai xuân cầu quốc thái dân an
Khoảnh khắc thiêng liêng nhất trong đêm khai hội mùng 8 và sáng chính hội mùng 9 tháng Giêng là nghi thức thỉnh đôi chuông cổ Đà Quận trên gác chuông. Theo tâm thức dân gian Cao Bằng, tiếng chuông Đà Quận đầu xuân mang năng lượng thanh tịnh của đất trời giao hòa, thức tỉnh lòng hướng thiện và lan tỏa phúc lành đi khắp vùng châu Thạch Lâm cổ.
Khi chày gỗ chạm vào thân quả đại hồng chung đúc từ niên hiệu Càn Thống năm 1611, âm thanh trầm hùng và ngân dài vang vọng giữa núi rừng biên giới, hòa nhịp cùng tiếng trống hội trầm hùng:
- Nghi thức dâng hương tại chùa Viên Minh: Thực hành lễ Phật cầu nguyện quốc thái dân an, tâm hồn thanh tịnh và gia đạo bình an trong năm mới.
- Nghi thức tế lễ tại đền Quan Triều: Dâng lễ vật và đọc văn tế tri ân công đức phò mã Dương Tự Minh, hai vị công chúa triều Lý và Đà Quận công Mạc Ngọc Liễn.
- Nghi thức thỉnh đôi đại hồng chung cổ: Gióng vang cặp chuông Bảo vật quốc gia trên gác chuông tám mái để khai mở vận hội mùa xuân tươi sáng.
- Nghi thức rước kiệu và dâng phẩm vật bản địa: Nhân dân các xóm bản thành kính dâng những sản vật nông nghiệp tinh túy lên bàn thờ tiền nhân.
Sức sống văn hóa cộng đồng tại lễ hội chùa Đà Quận
Bước sang ngày chính hội mùng 9 tháng Giêng, lễ hội chùa Đà Quận trở thành ngày hội văn hóa lớn quy tụ hàng ngàn người dân và du khách thập phương về trẩy hội. Sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang nghiêm và phần hội rộn rã đã khẳng định sức sống bền bỉ của di sản truyền thống.
Giao lưu làn điệu dân ca và trò chơi dân gian
Sau nghi thức tế lễ buổi sáng, khoảng sân rộng trước gác chuông cổ và cánh đồng xã Hưng Đạo trở thành sân khấu trình diễn nghệ thuật dân gian đầy sắc màu. Tâm điểm phần hội là chương trình giao lưu văn nghệ với những tiết mục nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng ngọt ngào cùng giọng hát Sli, hát Lượn ca ngợi vẻ đẹp mùa xuân quê hương.
Khu vực sân hội còn diễn ra nhiều trò chơi dân gian sôi nổi như tung còn, kéo co, đẩy gậy, cờ tướng và lày cỏ. Trong hành trình trẩy hội đầu xuân, du khách còn có dịp tìm hiểu nét văn hóa ẩm thực truyền thống của vùng đất Cao Bằng qua những thức quà nổi tiếng như bánh cuốn Cao Bằng thơm mùi gạo mới, món phở chua Cao Bằng hài hòa hương vị hay những phong bánh khảo Cao Bằng dâng cúng tổ tiên dịp Tết.
Bảo tồn quần thể di tích quốc gia vùng biên cương
Quần thể di tích chùa Đà Quận và đền Quan Triều đã được xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia từ năm 1995, cùng với đôi chuông cổ Đà Quận được vinh danh Bảo vật quốc gia năm 2016. Song hành cùng các lễ hội đặc sắc trong tỉnh như lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng, hội xuân Đà Quận đóng vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống yêu nước và ý thức bảo tồn di sản của cha ông.
Chính quyền và nhân dân địa phương luôn chú trọng bảo vệ an toàn tuyệt đối cho cặp chuông quý, đồng thời tôn tạo khuôn viên Viên Minh Tự và gác chuông cổ khang trang, tôn nghiêm. Mỗi mùa xuân mới, tiếng chuông ngân vang từ lễ hội chùa Đà Quận lại nhắc nhở thế hệ hôm nay nhớ về cội nguồn vùng đất châu Thạch Lâm xưa, được cổng thông tin Cao Bằng NSSC trân trọng lưu giữ và lan tỏa rộng rãi tới công chúng.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cao Bằng.
Bài liên quan
Chè đắng Cao Bằng - Tinh hoa vương trà cổ thụ nơi non cao Đông Bắc
Chè đắng Cao Bằng sinh trưởng trên dãy núi đá vôi Thạch An, Hạ Lang với lá cuộn hình đinh độc đáo, mang vị đắng thanh tao và hậu ngọt sâu lắng nhớ mãi.
Lạp sườn Cao Bằng - Thức quà gác bếp đượm hương khói mía miền non nước
Lạp sườn Cao Bằng kết tinh vị ngọt thịt lợn đen bản địa, hương lá mắc mật rừng và làn khói bã mía gác bếp của đồng bào Tày, Nùng nơi biên viễn Đông Bắc.
Bánh khảo Cao Bằng - Thức quà Tết ngọt thơm từ hạt nếp rang phơi sương
Khám phá bánh khảo Cao Bằng làm từ bột gạo nếp rang xay mịn qua kỹ thuật hạ thổ phơi sương và nhân lạc vừng mỡ đường bùi béo của người Tày, Nùng dịp lễ Tết.



