Lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng - Khúc ca cầu mùa xứ Tày
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ đời sống canh tác lúa nước vùng thung lũng xã Tiên Thành, lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng mang đậm vẻ đẹp thơ mộng của nghệ thuật diễn xướng dân gian truyền thống. Trong không gian lán Hai trang nghiêm, Bà Hai cùng đoàn thiếu nữ đồng trinh Slởn Slắng ngân vang khúc hát cổ truyền mời Mẹ Trăng ban hạt giống tốt lành cho muôn nhà.
Cội nguồn tín ngưỡng của lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng
Lịch sử hình thành lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng gắn liền với thế giới quan đa thần và tín ngưỡng nông nghiệp lúa nước lâu đời của cư dân bản địa sinh sống dọc các thung lũng đá vôi vùng Quảng Hòa. Trong ngôn ngữ Tày cổ, từ "Hai" mang nghĩa là mặt trăng, biểu trưng cho nguồn năng lượng âm dịu mát nuôi dưỡng vạn vật sinh sôi giữa đại ngàn biên viễn.
Huyền tích Mẹ Trăng và mười hai nàng tiên
Theo quan niệm vũ trụ luận dân gian của đồng bào Tày vùng miền Đông Cao Bằng, thế giới được phân định thành hai tầng không gian giao hòa mật thiết giữa Mường Trời và Mường Đất. Trên cung trăng cao xanh có Mẹ Trăng (tiếng Tày gọi là Mè Hai) cùng mười hai nàng tiên con gái ngày đêm trông coi việc gieo hạt, gọi mây, ban mưa và bảo vệ mùa màng cho cư dân hạ giới. Mỗi nàng tiên đảm trách một sứ mệnh chuyên biệt trong chu kỳ nông lịch, từ nàng trông coi giống lúa nếp, lúa tẻ, nàng chăm sóc nương ngô cho đến nàng cai quản đàn gia súc và giữ gìn sự bình yên cho các bản làng.
Huyền tích cổ kể rằng vào thuở xa xưa, khi hạn hán và sâu bệnh đe dọa những cánh đồng ven sông, người Tày đã ngước nhìn vầng trăng sáng đầu xuân và lập đàn dâng lễ cầu khẩn Mẹ Trăng. Cảm động trước tấm lòng thành kính cùng lời ca trong trẻo của cư dân bản địa, Mẹ Trăng đã cử các nàng tiên xuống trần gian hóa thân vào những thiếu nữ trong bản để dạy dân cách chọn giống, dẫn nước vào ruộng và xua đuổi côn trùng phá hoại mùa màng. Tâm thức dân gian vùng Tiên Thành còn gửi gắm lòng tri ân đối với hình tượng công chúa Tiên Giao thời nhà Mạc — người tương truyền đã hướng dẫn nhân dân khai khẩn ruộng nương và truyền dạy những điệu múa thanh tao.
Không gian văn hóa bản làng xã Tiên Thành
Cái nôi bảo lưu nguyên vẹn và tiêu biểu nhất các nghi thức cổ truyền của lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng là vùng đất xã Tiên Thành, huyện Quảng Hòa (thuộc huyện Quảng Uyên cũ). Nằm giữa những dải núi đá vôi trùng điệp của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng, vùng đất Tiên Thành sở hữu những cánh đồng bằng phẳng màu mỡ được bồi đắp bởi dòng sông Bắc Vọng hiền hòa. Các xóm bản cổ như Bản Ngay, Bản Hoạt, Bản Đỏng quy tụ hàng trăm nếp nhà sàn truyền thống tựa lưng vào sườn núi, mặt hướng ra cánh đồng lúa xanh mướt.
Trong bức tranh văn hóa đa sắc màu của tỉnh Cao Bằng — nơi hội tụ những danh thắng kỳ vĩ như hồ Thang Hen, núi Mắt Thần Trà Lĩnh hay vùng đất cội nguồn cách mạng Khu di tích Pác Bó — thung lũng Tiên Thành nổi bật như một bảo tàng sống về văn hóa dân gian Tày cổ. Theo lệ tục trăm năm, lễ hội thường được mở quy mô lớn theo chu kỳ hai năm hoặc ba năm một lần vào các năm chẵn âm lịch, giúp cộng đồng bản làng chuẩn bị chu đáo vật phẩm nghi lễ và bồi dưỡng thế hệ thiếu nữ kế cận nắm vững các khúc hát cổ.
| Thành tố cấu trúc lễ hội | Tên gọi bản địa và đặc điểm | Ý nghĩa trong đời sống tâm linh người Tày |
|---|---|---|
| Chủ thể thần linh tối cao | Mẹ Trăng (Mè Hai) và mười hai nàng tiên trên cung trăng | Biểu tượng của mẫu thần nông nghiệp cai quản mưa gió, hạt giống và sự sinh sôi |
| Người dẫn dắt nghi lễ | Bà Hai (người phụ nữ cao niên đức độ, thuộc làu lời ca cổ) | Cầu nối tâm linh dẫn đường cho đoàn thiếu nữ bay lên cung trăng thỉnh mời các nàng tiên |
| Đội thiếu nữ đồng trinh | Các nàng Slởn Slắng (gồm Nàng Gường áo đỏ và Nàng Sở áo vàng) | Hiện thân của các nàng tiên cung trăng giáng trần ca múa và ban phúc cho bản làng |
| Không gian hành lễ trung tâm | Lán Hai (ngôi lán dựng bằng tre nứa, lợp cỏ tranh ngoài cánh đồng) | Ngôi đền dã chiến đón tiếp Mẹ Trăng và các nàng tiên lưu lại trần gian suốt mùa xuân |
| Thời gian thực hành nghi lễ | Đêm 30 tháng Giêng đến ngày 22 tháng 3 âm lịch | Tương ứng với giai đoạn gieo mạ, cấy lúa xuân và chăm sóc lúa non trên đồng ruộng |
Chu kỳ tổ chức trong lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng
Quy trình thực hành lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng tuân thủ một trình tự thời gian và nghi thức chặt chẽ, bắt đầu từ đêm cuối cùng của tháng Giêng và khép lại bằng đại lễ chính hội vào ngày 22 tháng 3 âm lịch. Mọi khâu chuẩn bị đều thể hiện tinh thần cố kết cộng đồng sâu sắc và sự tôn kính dành cho các đấng thần linh cai quản mùa màng.
Tuyển chọn Bà Hai cùng các nàng Slởn Slắng
Trước mùa lễ hội, các bậc bô lão tại xã Tiên Thành họp bàn tuyển chọn những nhân vật trung tâm gánh vác sứ mệnh giao cảm với thần linh. Giữ vai trò linh hồn của cuộc lễ là Bà Hai (còn gọi là Pựt Hai hoặc bà dẫn) cùng các thầy Tào uy tín. Người được suy tôn làm Bà Hai phải là phụ nữ có gia đình êm ấm, đạo đức mẫu mực, giọng hát truyền cảm và thuộc lòng hệ thống khúc hát Nàng Hai dài hàng ngàn câu thơ Tày cổ.
Đồng hành cùng Bà Hai là đội thiếu nữ đồng trinh được gọi là các nàng Slởn Slắng (hoặc Lục Slắng), gồm từ bốn đến mười hai cô gái tuổi từ mười sáu đến hai mươi hai chưa lập gia đình, dung mạo tươi tắn, nết na, gia đình không vướng bụi tang chế và có năng khiếu ca múa. Hai cô gái xuất sắc nhất được chọn đóng vai hai nàng tiên trưởng là Nàng Gường (mặc trang phục lụa đỏ biểu trưng cho ánh sáng ấm áp) và Nàng Sở (mặc trang phục lụa vàng biểu trưng cho mùa lúa chín bội thu), còn các thiếu nữ đi cùng mặc áo chàm truyền thống đeo kiềng bạc thanh lịch.

Nghi thức dựng lán Hai và đón trăng đầu xuân
Mốc khởi đầu của chu kỳ lễ hội diễn ra vào đêm 30 tháng Giêng âm lịch qua nghi thức đón Nàng Hai (Tẳng Hai) trang nghiêm tại nhà Bà Hai. Bàn thờ đón trăng được bài trí tinh khiết với xôi ngũ sắc, gà luộc, rượu men lá, hoa xuân cùng mười hai chiếc giỏ tre nhỏ tượng trưng cho giỏ đựng hạt giống của mười hai nàng tiên. Qua lời khấn của thầy Tào và câu hát dẫn đường của Bà Hai, các thiếu nữ Slởn Slắng tiếp nhận thần khí của các nàng tiên cung trăng để bắt đầu chuỗi ngày sinh hoạt tâm linh cùng dân bản.
Xuyên suốt tháng Hai âm lịch, vào những đêm trăng sáng, các nàng Slởn Slắng tập trung luyện tập các chặng hát cầu mùa. Khi bước sang trung tuần tháng Ba âm lịch — chuẩn bị cho chính hội ngày 22 tháng 3 — trai tráng trong bản cùng nhau ra bãi đất rộng ven cánh đồng dựng lán Hai. Ngôi lán kết cấu bằng cột tre, mái lợp cỏ tranh, chia làm gian thờ trung tâm đặt bàn lễ Mẹ Trăng và sân chiếu trải rộng để hành lễ. Xung quanh lán Hai trang trí dây hoa giấy màu, chim én, bướm xuân và cầu vồng giấy, tạo nên không gian thần tiên thanh khiết giữa đất trời biên giới.
Nghệ thuật diễn xướng tại lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng
Giá trị nghệ thuật đỉnh cao làm nên danh tiếng của lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng chính là hình thức diễn xướng dân gian tổng hợp kết hợp hài hòa giữa văn học truyền khẩu, làn điệu dân ca cổ và múa tín ngưỡng. Cùng với nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng, lời ca và điệu múa Nàng Hai đã khắc họa tâm hồn lãng mạn của cư dân miền núi phía Bắc.
Khúc hát hành trình bay lên cung trăng cầu mùa
Toàn bộ nội dung phần lễ được dẫn dắt bằng hệ thống khúc hát Nàng Hai theo thể thơ thất ngôn Tày, chia thành ba chặng lớn gồm hát mời đón (Slỉnh Hai), hát cầu mùa chúc phúc (Khổn bjoóc) và hát tiễn đưa (Slống Hai). Trong chặng hát vượt tầng mây lên cung trăng, Bà Hai cùng các nàng Slởn Slắng cất tiếng hát miêu tả chuyến du hành kỳ ảo băng qua các tầng mây trắng, vượt cổng trời, đi qua rừng hoa ban, hoa mận nở trắng xóa để tìm đến lâu đài của Mẹ Trăng.
Khi đến trước điện thờ Mẹ Trăng, khúc hát chuyển sang giai điệu tha thiết trình bày nỗi vất vả của người nông dân hạ giới và xin Mẹ mở kho ban phát các giống lúa quý, ngô bắp mẩy hạt cùng nguồn nước mát lành. Tiếp đó, đoàn hát tái hiện cảnh các nàng tiên hái trăm thứ hoa xuân xếp vào mười hai giỏ mây mang xuống trần gian phát lộc cho từng hộ gia đình:
- Chặng hát thỉnh mời và vượt đường mây: Khắc họa hành trình tâm linh từ bản làng mặt đất bay qua mười hai tầng trời để diện kiến Mẹ Trăng và các nàng tiên.
- Chặng hát dâng hoa và xin hạt giống: Ca ngợi vẻ đẹp nơi tiên cảnh, xin thần mặt trăng ban giống lúa nếp thơm, lúa tẻ chắc hạt và phù hộ gia súc đầy đàn.
- Chặng hát thăm đồng và trừ sâu bệnh: Diễn tả cảnh các nàng tiên giáng trần đi thăm từng thửa ruộng, xua đuổi sâu bọ và gọi mưa xuân tưới tắm cánh đồng.
- Chặng hát đố chữ và giao duyên trong lán: Những màn hát đối đáp thông minh giữa các nàng Slởn Slắng với thanh niên và du khách trẩy hội về phong tục, nông lịch.

Vũ điệu múa quạt uyển chuyển của thiếu nữ Tày
Song hành cùng lời ca là nghệ thuật trình diễn hình thể đặc sắc, nổi bật nhất là các bài múa quạt và múa chầu mang tính biểu tượng vũ trụ. Trong suốt quá trình hành lễ tại lán Hai, trên tay của Nàng Gường, Nàng Sở và các nàng Slởn Slắng luôn nâng niu chiếc quạt giấy màu đỏ, hồng hoặc tím than. Khi bước vào nghi thức nhập đồng đón vía tiên nương, các thiếu nữ ngồi xếp bằng trên chiếu hoa, hai tay mở quạt che ngang khuôn mặt và cơ thể đung đưa nhẹ nhàng theo nhịp quạt phe phẩy.
Động tác che mặt bằng quạt giấy vừa thể hiện sự e ấp của thiếu nữ vùng cao, vừa tượng trưng cho đôi cánh tiên giúp các cô gái bay vượt gió mây lên cung trăng. Khi chuyển sang các điệu múa di chuyển quanh lán Hai, những cánh quạt mở ra khép vào nhịp nhàng như cánh bướm mùa xuân bay lượn trên đồng lúa non, kết hợp cùng các động tác múa dâng rượu, múa gieo hạt và múa gặt lúa trong tiếng nhạc xóc nhạc đồng rộn rã.
Giá trị bảo tồn di sản lễ hội Nàng Hai vùng Quảng Hòa
Sau chuỗi ngày thực hành nghi lễ đón trăng và ca múa cầu mùa, sự kiện bước vào ngày hội lớn tưng bừng nhất vào ngày 22 tháng 3 âm lịch. Không chỉ là sinh hoạt tín ngưỡng bản làng, lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu gắn kết cộng đồng các dân tộc nơi miền biên viễn.
Đại lễ tiễn Nàng Hai về trời ngày chính hội
Từ sáng sớm ngày 22 tháng 3 âm lịch, hàng ngàn người dân từ khắp huyện Quảng Hòa đã nô nức đổ về cánh đồng xã Tiên Thành dự ngày chính hội. Mỗi xóm bản đều chuẩn bị mâm cỗ lễ vật cổ truyền rước ra khu vực lán Hai, gồm lợn quay, xôi trám cùng các thức quà đặc sản trứ danh của quê hương như bánh khảo Cao Bằng ngọt bùi, bánh cuốn Cao Bằng nóng hổi hay món phở chua Cao Bằng đậm đà hương vị miền sơn cước.
Tại không gian chính hội, phần lễ diễn ra trang trọng với nghi thức dâng cỗ tạ ơn Mẹ Trăng và nghi thức Slống Hai tiễn các nàng tiên về trời. Nét độc đáo nhất trong lễ tiễn là tục rước chiếc thuyền gỗ nhỏ mang theo hình nhân giấy và lễ vật thả trôi theo dòng suối Bắc Vọng, gửi gắm ước nguyện tiễn đưa các nàng tiên thuận buồm xuôi gió và cuốn trôi điều không may khỏi bản làng. Khép lại phần lễ, phần hội bùng nổ trên cánh đồng với hội tung còn, kéo co, cờ tướng và những cuộc hát giao duyên sôi nổi.
Sức sống Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Trên bản đồ văn hóa vùng Đông Bắc, lễ hội cầu mùa xứ Tày Quảng Hòa tạo nên sự giao thoa sâu sắc với các lễ hội truyền thống lâu đời ở các tỉnh lân cận như lễ hội đền Đuổm tại Thái Nguyên cũng như mạch nguồn văn hiến từ kinh đô Hoàng thành Thăng Long. Ghi nhận những giá trị đặc sắc về lịch sử và nghệ thuật trình diễn của di sản này, năm 2017, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Lễ hội Nàng Hai ở xã Tiên Thành, huyện Quảng Hòa là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Danh hiệu cao quý này đã tiếp thêm động lực để chính quyền và cộng đồng người Tày tại Tiên Thành đẩy mạnh sưu tầm các làn điệu cổ và thành lập câu lạc bộ truyền dạy từng nhịp múa quạt cho thế hệ trẻ. Giữa nhịp sống đương đại, lễ hội Nàng Hai của người Tày Cao Bằng vẫn tỏa sáng như viên ngọc quý trong kho tàng di sản Việt Nam, được hệ thống cổng thông tin Cao Bằng NSSC trân trọng lưu giữ và lan tỏa rộng rãi tới du khách bốn phương.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Cao Bằng.
Bài liên quan
Lễ hội chùa Đà Quận - Thanh âm chuông cổ khai xuân miền biên viễn
Khám phá lễ hội chùa Đà Quận miền biên viễn Cao Bằng với nghi thức thỉnh cặp chuông cổ Bảo vật quốc gia và tục rước lễ đầu xuân tại quần thể cổ tự Viên Minh.
Chè đắng Cao Bằng - Tinh hoa vương trà cổ thụ nơi non cao Đông Bắc
Chè đắng Cao Bằng sinh trưởng trên dãy núi đá vôi Thạch An, Hạ Lang với lá cuộn hình đinh độc đáo, mang vị đắng thanh tao và hậu ngọt sâu lắng nhớ mãi.
Lạp sườn Cao Bằng - Thức quà gác bếp đượm hương khói mía miền non nước
Lạp sườn Cao Bằng kết tinh vị ngọt thịt lợn đen bản địa, hương lá mắc mật rừng và làn khói bã mía gác bếp của đồng bào Tày, Nùng nơi biên viễn Đông Bắc.



