Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề làm đường phên Bố Tờ - Vị ngọt mật mía trăm năm nơi miền biên viễn Quảng Hòa

Mỗi độ tháng Mười âm lịch khi sương muối phủ trắng các triền đồi Hòa Thuận, làng nghề làm đường phên Bố Tờ tại huyện Quảng Hòa lại rực hồng ánh lửa lò bã mía, cô đọng dòng mật ngọt lành thành những phên đường vàng óng phục vụ mùa Tết vùng cao.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Người thợ đổ mật mía vàng óng ra khuôn gỗ tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ

Mỗi độ gió heo may chớm lạnh tràn về trên những triền núi đá vôi miền biên giới Đông Bắc, làng nghề làm đường phên Bố Tờ lại rộn ràng bước vào vụ mùa đỏ lửa với hương mật mía ngọt ngào lan tỏa khắp không gian bản làng. Trải qua hơn một thế kỷ lưu truyền bí quyết thủ công giữa lòng thung lũng Quảng Hòa, nghề nấu mật đổ phên nơi đây đã kết tinh thành biểu tượng văn hóa ẩm thực và sinh kế truyền thống đậm đà bản sắc của đồng bào Tày, Nùng.

Lịch sử hình thành làng nghề làm đường phên Bố Tờ

Sự ra đời và phát triển liên tục của làng nghề làm đường phên Bố Tờ bắt nguồn từ điều kiện thổ nhưỡng trù phú ven sông cùng nhu cầu chế biến thức quà ngọt phục vụ lễ Tết, cúng giỗ cổ truyền của cư dân miền sơn cước.

Mạch nguồn nghề nấu mật trăm năm tại Hòa Thuận

Không gian sản xuất của làng nghề làm đường phên Bố Tờ tọa lạc tại xóm Bố Tờ (trong phương ngữ địa phương thường gọi là Bó Tờ), thuộc thị trấn Hòa Thuận, huyện Quảng Hòa, nằm trên trục giao thương văn hóa sôi động ở phía Đông của Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Đây là vùng thung lũng bằng phẳng được bồi đắp bởi phù sa sông suối và bao bọc bởi hệ thống núi đá vôi đặc trưng của miền biên viễn.

Theo lời kể của các bậc cao niên trong xóm cùng tư liệu lịch sử địa phương, nghề trồng mía nấu đường tại thị trấn Hòa Thuận đã hình thành từ hơn một trăm năm trước và phát triển thành làng nghề tập trung quy mô lớn từ những năm 1950. Thuở ban đầu, các hộ gia đình người Tày, người Nùng trong xóm tự trồng mía trên bãi bồi, dùng sức trâu kéo trục gỗ (gọi là che ép mía) để lấy nước mật cô thành đường phên phục vụ nhu cầu gia đình và trao đổi tại các phiên chợ vùng cao. Qua nhiều thế hệ nối tiếp nhau giữ lửa, danh tiếng của sản vật đường phên Bố Tờ ngày càng lan xa, đưa xóm nhỏ bên dòng sông Bằng trở thành thủ phủ chế biến mật mía truyền thống lớn nhất toàn tỉnh.

Hạng mục bách khoaNội dung thông tin định danh của làng nghề
Tên gọi chính thứcLàng nghề làm đường phên Bố Tờ
Vị trí địa lýXóm Bố Tờ (Bó Tờ), thị trấn Hòa Thuận, huyện Quảng Hòa, tỉnh Cao Bằng
Cộng đồng cư dânĐồng bào dân tộc Tày và dân tộc Nùng bản địa
Lịch sử hình thànhLưu truyền trên một thế kỷ, phát triển mạnh từ thập niên 1950
Thời vụ đỏ lửaTừ tháng 10 âm lịch hằng năm kéo dài đến giáp Tết Nguyên đán
Nguyên liệu cốt lõiMía cây bản địa trồng trên đất bãi Hòa Thuận có hàm lượng đường tự nhiên cao
Kỹ thuật chế tácÉp nước mía, lọc cặn, cô mật liên hoàn trên chảo gang lớn và đổ khuôn vải
Giá trị di sảnCung cấp nguyên liệu cốt lõi cho các thức bánh lễ Tết cổ truyền vùng Đông Bắc

Thổ nhưỡng vùng mía nguyên liệu bên dòng sông Bằng

Yếu tố tự nhiên quyết định phẩm chất vượt trội của sản phẩm làng nghề làm đường phên Bố Tờ chính là vùng mía nguyên liệu bản địa được canh tác ngay trên các cánh đồng bãi bồi và sườn đồi thấp của thị trấn Hòa Thuận cùng các xã lân cận thuộc huyện Quảng Hòa. Nhờ chất đất thịt pha cát giàu khoáng chất kết hợp biên độ nhiệt ngày đêm lớn giữa mùa thu đông miền núi Đông Bắc, cây mía nơi đây tuy có thân vừa phải nhưng rất đanh chắc, ít nước chua và tích tụ lượng đường tự nhiên vô cùng đậm đặc.

Hằng năm, khi tiết trời chuyển sang tháng 10 âm lịch với những đợt sương muối và gió lạnh đầu mùa làm lá mía ngả màu vàng óng ở phần gốc, toàn bộ vùng mía nguyên liệu bước vào độ chín rộ ngọt sắc nhất. Người dân trong làng nghề làm đường phên Bố Tờ lại tất bật thu hoạch mía tươi, dùng dao sắc róc sạch lá khô, chặt bỏ phần ngọn non rồi vận chuyển ngay về các lò ép trong ngày để giữ trọn độ tươi ngọt nguyên bản của dịch mía.

Kỹ thuật nấu mật cổ truyền tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ

Điểm làm nên uy tín lâu bền của làng nghề làm đường phên Bố Tờ là quy trình chế biến hoàn toàn tự nhiên, tuyệt đối không sử dụng hóa chất tẩy trắng, chất phụ gia hay chất bảo quản công nghiệp trong suốt quá trình luyện mật.

Quy trình ép mía lọc cặn và đun lò củi bã mía

Tại các hộ sản xuất truyền thống của làng nghề làm đường phên Bố Tờ, quy trình chế tác bắt đầu từ việc đưa những thân mía tươi vừa thu hoạch qua hệ thống máy ép trục thép để vắt kiệt dòng nước mía xanh vàng sóng sánh. Nước mía sau khi ép được dẫn qua nhiều lớp lưới lọc mịn và vải xô sạch để loại bỏ hoàn toàn vụn vỏ, bã xơ cùng tạp chất thô trước khi đưa vào hệ thống lò nấu liên hoàn.

Một nét tri thức sinh thái vô cùng độc đáo tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ là việc tận dụng chính phần bã mía sau khi ép đem phơi khô giòn dưới nắng hanh mùa đông để làm nhiên liệu đun lò củi bã mía. Hệ thống bếp lò của người dân thị trấn Hòa Thuận được đắp bằng đất sét chịu nhiệt với bầu lò sâu và rãnh dẫn lửa thông minh nối liền ba đến bốn chiếc chảo gang lớn đặt kế tiếp nhau. Khi lò củi bã mía bùng cháy, ngọn lửa bốc đều, đượm nhiệt và tỏa ra mùi hương thơm dịu đặc trưng quyện vào hơi mật bốc lên nghi ngút, vừa tiết kiệm chất đốt vừa tạo nên phong vị riêng biệt cho mẻ đường.

  • Khâu tuyển chọn và ép mía tươi trong ngày: Thu hoạch mía đạt độ chín mật từ tháng 10 âm lịch, róc sạch mắt lá và ép lấy dịch mía nguyên chất ngay tại xưởng.
  • Khâu lọc cặn và vớt bọt liên hoàn: Đun sôi nước mía trên dãy chảo gang lớn, dùng vợt mắt nhỏ liên tục hớt sạch lớp bọt nổi để nước mật trong vắt.
  • Khâu cô đặc mật mía và canh lửa: Chuyển dịch mía sang chảo cô trung tâm, điều tiết ngọn lửa lò củi bã mía cháy đều suốt bốn đến năm giờ đồng hồ.
  • Khâu thử mật nước lã và đổ khuôn vải: Kiểm tra độ kết tinh của mật trong bát nước lạnh, đánh tơi mật dậy hương rồi đổ ra khuôn phên lót vải cắt miếng.

Nghệ thuật canh lửa chảo gang và thử mật nước lã

Công đoạn đòi hỏi tay nghề cao nhất của người nghệ nhân làng nghề làm đường phên Bố Tờ là quá trình cô đặc mật trên chảo gang lớn kéo dài liên tục từ bốn đến năm tiếng đồng hồ cho mỗi mẻ nấu. Trong suốt thời gian đó, người thợ nấu mật phải túc trực bên bếp lò nóng rực, tay cầm chiếc muôi cán dài khuấy đảo đều đặn và liên tục hớt sạch lớp bọt váng để dòng mật chuyển dần từ màu vàng nhạt sang sắc vàng cam óng ả như mật ong rừng.

Khi mật trong chảo gang lớn bắt đầu sôi sục với những bọt khí nhỏ li ti gọi là hiện tượng mắt cua hay hoa chanh, người thợ tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ phải nhanh chóng giảm bớt lửa trong lò củi bã mía để tránh làm mật bị cháy khét ở đáy chảo. Để xác định chính xác khoảnh khắc mật chín tới, nghệ nhân áp dụng bí quyết thử mật nước lã truyền đời bằng cách nhỏ vài giọt mật nóng vào bát nước lạnh đặt sẵn bên cạnh. Nếu giọt mật nhanh chóng đông kết lại thành hạt tròn dẻo quánh ở đáy bát, khi nhón tay bóp nhẹ thấy độ giòn mềm vừa phải và không bị tan loãng trong nước thì mẻ mật đã đạt chuẩn tuyệt hảo để nhấc khỏi bếp.

Người thợ tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ khuấy đảo mật mía sôi sục trên hệ thống chảo gang lớn
Người thợ tại làng nghề làm đường phên Bố Tờ khuấy đảo mật mía sôi sục trên hệ thống chảo gang lớn

Đặc trưng cảm quan và ứng dụng của làng nghề làm đường phên Bố Tờ

Ngay sau khi vượt qua bước thử mật nước lã, mẻ mật nóng hổi bước vào công đoạn đánh tơi và tạo hình trên khuôn gỗ để hoàn thiện những thanh đường phên vuông vức, thơm lừng.

Kỹ thuật đổ khuôn phên lót vải tạo sắc vàng óng

Chảo mật vừa nhấc khỏi bếp không được đổ ra khuôn ngay mà phải được hai người thợ khỏe mạnh dùng đòn tre và xẻng gỗ đảo tơi liên tục ngay trong chảo khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Quá trình đánh mật tiếp xúc với không khí giúp nhiệt độ hạ xuống từ từ, kích thích quá trình kết tinh đường tự nhiên (tạo lớp cát mịn bên trong) để khi đông đặc, miếng đường có độ xốp dẻo chứ không bị cứng đanh.

Tiếp đó, dòng mật sánh đặc được múc đổ đều vào những chiếc khuôn phên lót vải bằng gỗ đặt trên nền phẳng, dùng thanh gạt san phẳng mặt mật dày chừng ba đến bốn xăng-ti-mét. Khác với lối làm đường phèn kết tinh trong vắt như đường phèn Quảng Ngãi ở miền Trung, sản phẩm của làng nghề làm đường phên Bố Tờ sau khi nguội bớt khoảng ba mươi phút sẽ được người thợ dùng dao sắc rạch theo các đường kẻ ô vuông hoặc hình chữ nhật đều đặn ngay trên khuôn phên lót vải. Từng tảng đường thành phẩm hiện lên với màu vàng óng hoặc vàng đỏ tự nhiên, bề mặt mịn màng, tỏa hương mật mía ngào ngạt và có vị ngọt thanh hậu vị, cắn vào vừa dẻo vừa tơi xốp nơi đầu lưỡi.

Tiêu chí nhận diệnĐặc tính chuẩn mực của đường phên Bố Tờ truyền thống
Màu sắc bề mặtVàng óng ả như mật ong hoặc vàng đỏ cánh gián tự nhiên tùy giống mía
Cấu trúc vật lýMiếng phên vuông vức dày đều, bên trong kết tinh cát mịn, dẻo xốp vừa phải
Hương thơm đặc trưngThơm ngát mùi mật mía tươi quyện nhẹ hương khói lò củi bã mía
Hương vị cảm quanVị ngọt đậm đà nhưng thanh mát, tan mịn trong miệng, không chua hay khét đắng
Khả năng bảo quảnĐể nơi khô ráo thoáng mát giữ trọn hương vị suốt nhiều tháng sau vụ Tết

Nguyên liệu cốt lõi của các thức bánh lễ Tết vùng cao

Trong đời sống ẩm thực cổ truyền của người dân Cao Bằng, thành phẩm từ làng nghề làm đường phên Bố Tờ giữ vai trò là nguyên liệu nền tảng không thể thay thế để chế biến hàng loạt thức quà Tết trứ danh. Mỗi dịp tháng Chạp về, những tảng đường phên từ thị trấn Hòa Thuận lại theo chân người dân tỏa đi khắp các bản làng để thắng nước đường làm nhân và tạo độ kết dính cho món bánh khảo Cao Bằng tại làng nghề làm bánh khảo Thông Huề, hay nấu thành nước mật gừng sánh quyện cho món bánh coóng phù Cao Bằng ấm nồng đêm đông.

Không chỉ dừng lại ở đó, vị ngọt thanh và sắc vàng tự nhiên của đường phên Bố Tờ còn làm nên hồn cốt của những phong bánh chè lam Cao Bằng dẻo thơm hương gừng lạc, những mẻ bánh áp chao Cao Bằng, khẩu sli ngào đường hay món bánh ngào mật mía tương đồng với nét văn hóa thưởng thức bánh trùng mật mía Vĩnh Tường nơi vùng trung du. Chính sự gắn kết chặt chẽ giữa làng nghề nấu đường và hệ sinh thái ẩm thực lễ Tết đã bảo đảm sức sống trường tồn cho nghề thủ công nơi đất Quảng Hòa.

Những tảng đường phên vàng óng vuông vức vừa được cắt trên khuôn phên lót vải tại làng nghề Bố Tờ
Những tảng đường phên vàng óng vuông vức vừa được cắt trên khuôn phên lót vải tại làng nghề Bố Tờ

Giá trị di sản văn hóa của làng nghề làm đường phên Bố Tờ

Vượt lên trên ý nghĩa của một hoạt động sản xuất nông sản mùa vụ, làng nghề làm đường phên Bố Tờ đã trở thành một phần ký ức văn hóa và niềm tự hào của cộng đồng các dân tộc trên mảnh đất biên cương.

Hệ sinh thái quần thể làng nghề truyền thống Quảng Hòa

Sự hiện diện của làng nghề làm đường phên Bố Tờ tại thị trấn Hòa Thuận đã góp phần hoàn thiện bức tranh quần thể làng nghề thủ công cổ truyền vô cùng độc đáo của huyện Quảng Hòa. Khi đặt trong mối liên kết không gian văn hóa với các bản làng lân cận như làng rèn Phúc Sen, làng làm hương Phia Thắp, làng giấy bản Dìa Trên hay nghề đan lát mây tre Pác Rằng, nghề nấu đường phên đã minh chứng cho khả năng tự cung tự cấp toàn diện và tư duy lao động sáng tạo của cư dân bản địa.

Vào những ngày hội xuân truyền thống đầu năm tại địa phương như lễ hội tranh đầu pháo Quảng Uyên hay lễ hội tại cổ tự chùa Sùng Phúc, những thức bánh làm từ đường mật Bố Tờ luôn được dâng cúng trang trọng lên bàn thờ thần linh và tổ tiên để cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, cuộc sống ngọt ngào viên mãn.

Khẳng định thương hiệu chuẩn OCOP và bảo tồn nghề cổ

Nhằm nâng tầm giá trị nông sản truyền thống và bảo vệ uy tín cho người làm nghề chân chính, chính quyền huyện Quảng Hòa cùng các hộ dân tại thị trấn Hòa Thuận đã chú trọng quy hoạch ổn định diện tích vùng mía nguyên liệu, đồng thời chuẩn hóa quy trình vệ sinh an toàn thực phẩm trong khâu ép mía và nấu mật. Nhờ giữ vững phương pháp cô mật thủ công nguyên chất trên chảo gang lớn, sản phẩm của làng nghề đã vinh dự được công nhận đạt tiêu chuẩn sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh, trở thành thức quà đặc sản tiêu biểu của vùng đất biên giới.

Để gìn giữ và phổ biến rộng rãi hệ thống tri thức bách khoa về các làng nghề truyền thống cùng sản vật bản địa đặc sắc, chuyên trang Cao Bằng NSSC liên tục biên soạn và cập nhật nguồn dữ liệu chuẩn xác phục vụ độc giả cả nước. Mỗi độ đông về bên những bếp lò đỏ rực khói thơm, làng nghề làm đường phên Bố Tờ vẫn bền bỉ kết tinh vị ngọt đất trời thành những tảng đường vàng óng, lưu giữ trọn vẹn hồn cốt văn hóa ngàn đời của miền non nước vùng cao.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất