Bỏ qua đến nội dung

Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 - Bước ngoặt giành quyền chủ động chiến lược trên chiến trường chính Bắc Bộ

Diễn ra từ ngày 16 tháng 9 đến ngày 14 tháng 10 năm 1950 dọc tuyến Đường số 4 qua hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn với sự hiện diện trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại mặt trận, Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 đã đập tan hành lang phong tỏa của thực dân Pháp và đưa cuộc kháng chiến toàn quốc bước sang giai đoạn phản công và tiến công chiến lược.

NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Tượng đài Chiến thắng Đông Khê uy nghiêm tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Chiến thắng Biên giới 1950 tỉnh Cao Bằng

Trong lịch sử kháng chiến bảo vệ nền độc lập dân tộc (1945–1954), Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 là chiến dịch tiến công quy mô lớn đầu tiên của bộ đội chủ lực ta. Dọc tuyến Đường số 4 qua Cao Bằng và Lạng Sơn, dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, quân dân ta đã giành quyền chủ động chiến lược trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Bối cảnh lịch sử mở màn Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950

Bước sang năm 1950, cục diện quốc tế và trong nước xuất hiện những chuyển biến hết sức có lợi cho cuộc kháng chiến chính nghĩa của nhân dân Việt Nam. Sau thắng lợi của cách mạng Trung Quốc tháng 10 năm 1949, đầu năm 1950, Trung Quốc, Liên Xô và các nước dân chủ nhân dân lần lượt công nhận và thiết lập quan hệ ngoại giao với nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Âm mưu phong tỏa biên giới của thực dân Pháp

Trước nguy cơ căn cứ địa Việt Bắc nối thông với hậu phương quốc tế rộng lớn, thực dân Pháp ráo riết triển khai kế hoạch Rơ-ve (Revers) với sự viện trợ quân sự của Mỹ. Trọng tâm của kế hoạch này là tăng cường hệ thống phòng ngự dày đặc trên tuyến Đường số 4 kéo dài từ Tiên Yên qua Lạng Sơn, Thất Khê, Đông Khê lên tới thị xã Cao Bằng nhằm thiết lập một hành lang Đông - Tây khóa chặt biên giới Việt - Trung, cô lập hoàn toàn căn cứ địa Việt Bắc.

Đứng trước âm mưu của đối phương, tháng 6 năm 1950, Ban Thường vụ Trung ương Đảng do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ trì đã họp và quyết định mở Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 hướng vào tuyến phòng thủ Cao Bằng - Lạng Sơn. Mục tiêu chiến lược của chiến dịch gồm ba nhiệm vụ cốt lõi là tiêu diệt một bộ phận quan trọng sinh lực địch, giải phóng một phần biên giới để mở đường giao thông liên lạc quốc tế và củng cố, mở rộng căn cứ địa Việt Bắc. Trung ương Đảng quyết định thành lập Đảng ủy và Bộ Chỉ huy chiến dịch do Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm Bí thư Đảng ủy kiêm Chỉ huy trưởng và Chính ủy chiến dịch, Thiếu tướng Hoàng Văn Thái làm Tham mưu trưởng và đồng chí Trần Đăng Ninh làm Chủ nhiệm Tổng cục Cung cấp trực tiếp huy động hơn 12 vạn dân công phục vụ tiền tuyến.

Quyết định sáng suốt chọn điểm đột phá mở màn

Theo phương án dự kiến ban đầu, bộ đội ta sẽ tập trung lực lượng đánh vào thị xã Cao Bằng. Tuy nhiên, qua quá trình trực tiếp khảo sát thực địa tại Cao Bằng tháng 7 và tháng 8 năm 1950, Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Bộ Chỉ huy chiến dịch nhận thấy thị xã Cao Bằng có địa thế thung lũng được bao bọc bởi sông Bằng Giang, sông Hiến cùng pháo đài kiên cố với 2 tiểu đoàn lê dương tinh nhuệ đóng giữ; nếu đánh thị xã Cao Bằng trước, bộ đội ta mới lần đầu tác chiến công kiên lớn khó đảm bảo chắc thắng.

Sau khi phân tích kỹ phương châm đánh điểm diệt viện, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đề xuất và được Chủ tịch Hồ Chí Minh nhất trí thay đổi quyết định chiến dịch là không đánh thị xã Cao Bằng trước mà tập trung binh lực tiêu diệt cứ điểm Đông Khê thuộc huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng để mở màn chiến dịch. Đông Khê nằm trên tuyến Đường số 4 cách thị xã Cao Bằng 45 km về phía nam và cách Thất Khê 28 km về phía bắc, là mắt xích trung gian hiểm yếu nhưng lực lượng phòng ngự yếu hơn Cao Bằng. Khi cứ điểm Đông Khê bị tiêu diệt, tuyến phòng thủ Đường số 4 bị chặt đứt làm đôi, buộc quân Pháp vừa phải cho quân từ Thất Khê lên chiếm lại Đông Khê, vừa phải rút quân khỏi thị xã Cao Bằng đang bị cô lập, tạo cơ hội vàng cho chủ lực ta vận động tiêu diệt địch ngoài công sự.

Dấu ấn Bác Hồ trong Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950

Một sự kiện đặc biệt thiêng liêng đi vào lịch sử quân sự Việt Nam là đầu tháng 9 năm 1950, bất chấp đường sá rừng núi gập ghềnh hiểm trở, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp lên đường ra mặt trận Cao Bằng để cùng Bộ Chỉ huy chỉ đạo Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 và động viên cán bộ, chiến sĩ, dân công hỏa tuyến.

Hình ảnh Bác Hồ trên đài quan sát mặt trận

Trước giờ nổ súng mở màn chiến dịch, Người đã gửi thư căn dặn toàn thể cán bộ, chiến sĩ mặt trận nêu cao quyết tâm chiến đấu vì độc lập tự do của Tổ quốc. Rạng sáng ngày 16 tháng 9 năm 1950, từ sở chỉ huy tiền phương tại xã Đức Long, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chống gậy vượt dốc đá dựng đứng leo lên đài quan sát đặt trên đỉnh núi Báo Đông thuộc cụm di tích xã Đức Long, huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng để trực tiếp theo dõi trận tiến công mở màn vào cứ điểm Đông Khê.

Cụm tượng tái hiện hình ảnh Bác Hồ quan sát mặt trận Đông Khê trên đỉnh núi Báo Đông tỉnh Cao Bằng
Cụm tượng tái hiện hình ảnh Bác Hồ quan sát mặt trận Đông Khê trên đỉnh núi Báo Đông tỉnh Cao Bằng

Khoảnh khắc Chủ tịch Hồ Chí Minh trong bộ quần áo vải nâu giản dị ngồi trên mỏm đá đỉnh núi Báo Đông, chăm chú nhìn xuống thung lũng Đông Khê đã trở thành biểu tượng bất hủ của ý chí quyết chiến quyết thắng Việt Nam. Ngay tại mặt trận Đông Khê, Người đã viết bài thơ chữ Hán Đăng sơn (Lên núi) với những vần thơ hào sảng Chống gậy lên non xem trận địa / Vạn trùng núi đỡ vạn trùng mây / Quân ta khí mạnh nuốt Ngưu Đẩu / Thề diệt xâm lăng lũ sói cầy, truyền nguồn sức mạnh tinh thần vô tận cho các đại đoàn chủ lực.

Tấm gương chiến đấu quả cảm mở cửa đột phá

Đúng 6 giờ sáng ngày 16 tháng 9 năm 1950, pháo binh ta nhả đạn chế áp mở màn trận tiến công cứ điểm Đông Khê — một cụm cứ điểm kiên cố gồm đồn chính Phắc Phạ cùng 7 vị trí vệ tinh do 2 đại đội lính lê dương thiện chiến trấn giữ. Cuộc chiến đấu giành giật từng lô cốt giữa hai trung đoàn chủ lực 174 và 209 của ta với quân Pháp diễn ra vô cùng ác liệt suốt hai ngày đêm.

Không gian di tích Cứ điểm Đông Khê thuộc Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tại huyện Thạch An
Không gian di tích Cứ điểm Đông Khê thuộc Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tại huyện Thạch An

Trong đêm 17 rạng sáng ngày 18 tháng 9 năm 1950, tại hướng đột phá đồn chính Đông Khê, người chiến sĩ dân tộc Tày trẻ tuổi La Văn Cầu làm nhiệm vụ đánh bộc phá mở cửa mở đã bị trúng đạn địch làm dập nát cánh tay phải. Không muốn vì vết thương làm chậm giờ xung phong của đơn vị, đồng chí La Văn Cầu đã nghiến răng nhờ đồng đội dùng lưỡi lê chặt đứt cánh tay bị thương, lấy khăn băng chặt rồi tiếp tục dùng tay trái ôm khối bộc phá 12 kg lao lên đánh sập lô cốt đầu cầu, mở toang đường cho đại đội xung phong tiêu diệt hoàn toàn cứ điểm Đông Khê vào sáng ngày 18 tháng 9 năm 1950.

Giai đoạn chiến dịch (16/9 – 14/10/1950)Địa bàn tác chiến chính tại Cao Bằng - Lạng SơnDiễn biến và lực lượng đối đầuKết quả và ý nghĩa chiến thuật, chiến lược
Đợt 1 (16/09 – 18/09/1950)Cụm cứ điểm Đông Khê, huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng; Bác Hồ quan sát tại núi Báo Đông.Trung đoàn 174 và Trung đoàn 209 tiến công công kiên cụm cứ điểm Đông Khê suốt 52 giờ đồng hồ.Tiêu diệt và bắt sống toàn bộ hơn 300 lính lê dương, chặt đứt mắt xích trọng yếu trên Đường số 4.
Đợt 2 (30/09 – 08/10/1950)Khu vực Cốc Xá và điểm cao 477 (nam Đông Khê, huyện Thạch An).Đại đoàn 308 (Quân Tiên Phong) và Trung đoàn 209 bao vây, truy kích binh đoàn Lơ Pa-giơ và Sác-tông rút từ Cao Bằng về và từ Thất Khê lên.Xóa sổ hoàn toàn hai binh đoàn cơ động tinh nhuệ nhất của Pháp ở Đông Dương, bắt sống cả hai chỉ huy Lơ Pa-giơ (Le Page) và Sác-tông (Charton).
Đợt 3 (09/10 – 14/10/1950)Dọc tuyến Đường số 4 từ Thất Khê, Na Sầm, Đồng Đăng, Lạng Sơn đến Đình Lập.Quân ta thừa thắng truy kích; quân Pháp hoảng loạn tháo chạy khỏi toàn tuyến biên giới Đông Bắc.Giải phóng hoàn toàn tỉnh Cao Bằng (ngày 3/10/1950) và dải biên giới dài 750 km với 35 vạn dân từ Cao Bằng đến Đình Lập.

Thắng lợi quyết định và ý nghĩa của Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950

Đúng như dự kiến thiên tài của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp, việc mất cứ điểm Đông Khê đã đẩy bộ chỉ huy quân Pháp ở Đông Dương vào thế bị động hoàn toàn, buộc tướng Các-păng-chi-ê phải hạ lệnh thực hiện cuộc hành quân kép đưa quân từ Thất Khê lên đón cánh quân rút chạy từ thị xã Cao Bằng về.

Chiến công tiêu diệt hai binh đoàn cơ động tinh nhuệ

Ngày 30 tháng 9 năm 1950, binh đoàn cơ động Bắc Phi do trung tá Lơ Pa-giơ chỉ huy xuất phát từ Thất Khê tiến lên Đông Khê; tiếp đó sáng ngày 3 tháng 10 năm 1950, trung tá Sác-tông dẫn toàn bộ quân đồn trú rút bỏ thị xã Cao Bằng hành quân bộ theo Đường số 4 về hướng Đông Khê, đánh dấu thời khắc tỉnh Cao Bằng hoàn toàn được giải phóng. Nắm chắc ý đồ của địch, Bộ Chỉ huy chiến dịch đã điều động Đại đoàn 308 cùng các trung đoàn 209, 174 tổ chức thế trận vận động bao vây liên hoàn suốt dọc các dãy núi đá vôi phía tây nam Đông Khê.

Từ ngày 1 đến ngày 8 tháng 10 năm 1950, các đơn vị của ta đã dồn binh đoàn Lơ Pa-giơ vào hẻm núi đá Cốc Xá và chặn đứng binh đoàn Sác-tông tại dãy điểm cao 477 thuộc huyện Thạch An. Trước sức tiến công áp đảo ngày đêm của bộ đội Việt Nam, chiều ngày 7 và ngày 8 tháng 10 năm 1950, cả binh đoàn Lơ Pa-giơ và Sác-tông đã bị tiêu diệt và tan rã hoàn toàn; bản thân hai viên chỉ huy Lơ Pa-giơ và Sác-tông cùng toàn bộ ban tham mưu đều bị quân ta bắt sống. Từ ngày 10 đến ngày 14 tháng 10 năm 1950, quân Pháp buộc phải vội vã rút bỏ hàng loạt vị trí từ Thất Khê, Na Sầm, Đồng Đăng, thị xã Lạng Sơn cho tới Đình Lập.

Bước ngoặt chiến lược và chính sách nhân đạo tù binh

Kết thúc thắng lợi vào ngày 14 tháng 10 năm 1950, Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 đã loại khỏi vòng chiến đấu hơn 8.000 quân địch, thu hơn 3.000 tấn vũ khí và giải phóng hoàn toàn khu vực biên giới dài 750 km từ Cao Bằng đến Đình Lập với hơn 35 vạn dân. Thắng lợi vĩ đại này đã phá tan hoàn toàn vòng vây phong tỏa của chủ nghĩa đế quốc, nối thông căn cứ địa Việt Bắc với hậu phương quốc tế và chính thức chuyển cuộc kháng chiến của dân tộc ta từ thế phòng ngự sang nắm giữ quyền chủ động chiến lược trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Đặc biệt, ngay sau khi bắt sống hơn 3.500 tù binh Pháp và lính lê dương Âu - Phi trong chiến dịch, thực hiện lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chủ nghĩa nhân đạo cách mạng và truyền thống yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam, quân và dân ta tại Cao Bằng đã đối xử hết sức tử tế với tù binh. Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp cởi chiếc áo khoác của mình tặng cho một sĩ quan Pháp bị thương rét tại trại tù binh, đồng thời chỉ thị Bộ Chỉ huy chiến dịch chủ động liên lạc với Hội Hồng thập tự Pháp trao trả hàng trăm thương binh nặng ngay tại thị trấn Thất Khê để họ được cứu chữa kịp thời. Nghĩa cử cao đẹp ấy đã làm lay động lương tri nhân dân Pháp và dư luận yêu chuộng hòa bình trên toàn thế giới.

Bảo tồn di tích Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 hôm nay

Để ghi dấu chiến công bất diệt của quân và dân ta trên tuyến lửa Đường số 4 năm xưa, quần thể Khu di tích Chiến thắng Biên giới 1950 tại huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng đã được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt vào năm 2017.

Hệ thống các điểm di tích lịch sử tại Thạch An

Quần thể di tích tại Thạch An ngày nay quy tụ hệ thống các điểm di tích lịch sử vô giá gồm cụm di tích Bác Hồ với Chiến thắng Chiến dịch Biên giới 1950 tại thôn Nà Lạn (xã Đức Long) và đài quan sát trên đỉnh núi Báo Đông, cụm di tích cứ điểm Đông Khê, Nhà trưng bày Chiến thắng Đông Khê, Tượng đài Chiến thắng Đông Khê cùng cụm di tích Cốc Xá và điểm cao 477. Cùng với Khu di tích Pác Bó ở Hà Quảng và Khu di tích rừng Trần Hưng Đạo ở Nguyên Bình, di tích Đông Khê tạo thành tam giác di sản cách mạng Quốc gia đặc biệt đầy tự hào của miền non nước Cao Bằng.

Gìn giữ và lan tỏa giá trị di sản biên cương

Ngày nay, vùng chiến trường ác liệt dọc Đường số 4 năm xưa đã khoác lên mình diện mạo tươi mới của những cánh rừng hồi, rừng quế xanh ngát và những đô thị biên cương trù phú, hòa bình. Đồng hành cùng công tác bảo tồn và giáo dục truyền thống lịch sử của địa phương, hệ thống cổng thông tin Cao Bằng NSSC không ngừng cập nhật, số hóa các nguồn sử liệu chính thống nhằm tôn vinh tinh thần quật cường và khát vọng hòa bình của các thế hệ cha anh đã ngã xuống vì độc lập dân tộc.

Câu hỏi thường gặp về Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950

Những giải đáp ngắn gọn dưới đây giúp độc giả hệ thống lại mốc thời gian, trận đánh mở màn và ý nghĩa chiến lược của chiến dịch.

Thời gian diễn ra và trận đánh mở màn chiến dịch

Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 diễn ra từ ngày 16 tháng 9 đến ngày 14 tháng 10 năm 1950 trên tuyến Đường số 4 thuộc hai tỉnh Cao Bằng và Lạng Sơn, mở màn bằng trận tiến công tiêu diệt cụm cứ điểm Đông Khê tại huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng (từ ngày 16 đến 18 tháng 9 năm 1950).

Địa điểm Bác Hồ trực tiếp quan sát trận mở màn

Sáng ngày 16 tháng 9 năm 1950, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp lên trạm quan sát đặt trên đỉnh núi Báo Đông thuộc xã Đức Long, huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng để theo dõi bộ đội ta nổ súng tiến công cứ điểm Đông Khê mở màn chiến dịch.

Ý nghĩa chiến lược to lớn của thắng lợi năm 1950

Thắng lợi của chiến dịch đã tiêu diệt hai binh đoàn Lơ Pa-giơ và Sác-tông, giải phóng tỉnh Cao Bằng cùng tuyến biên giới dài 750 km, phá thế bao vây cô lập căn cứ địa Việt Bắc, khai thông đường liên lạc quốc tế và giúp quân đội ta giành được quyền chủ động chiến lược trên chiến trường chính Bắc Bộ.

Tài liệu tham khảo và nguồn sử liệu chính thống

  • Hồ Chí Minh Toàn tập, Tập 6 (Các thư và lời kêu gọi gửi cán bộ, chiến sĩ, dân công Chiến dịch Biên giới năm 1950), Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
  • Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Đường tới Điện Biên Phủ (Hồi ký lịch sử), Nhà xuất bản Quân đội nhân dân, Hà Nội.
  • Lịch sử cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945–1954), Viện Lịch sử Quân sự Việt Nam — Bộ Quốc phòng.
  • Hồ sơ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt Địa điểm Chiến thắng Biên giới năm 1950 tại huyện Thạch An, tỉnh Cao Bằng (Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25 tháng 12 năm 2017 của Thủ tướng Chính phủ).

Hơn bảy thập kỷ đã trôi qua kể từ mùa thu rực lửa trên tuyến Đường số 4, Chiến dịch Biên giới Thu Đông 1950 vẫn mãi mãi là mốc son chói lọi minh chứng cho nghệ thuật quân sự chiến tranh nhân dân Việt Nam dưới sự lãnh đạo của Đảng và Bác Hồ. Từ đỉnh núi Báo Đông nhìn xuống thung lũng cứ điểm Đông Khê thanh bình thuộc huyện Thạch An tỉnh Cao Bằng hôm nay, hào khí chiến thắng năm xưa cùng truyền thống nhân đạo, yêu chuộng hòa bình của dân tộc vẫn tiếp tục tỏa sáng, truyền cảm hứng dựng xây quê hương biên cương ngày càng giàu đẹp.

Chia sẻ:
CC

NSSC Cao Bằng

caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lịch sử Cao Bằng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất