Làng dệt thổ cẩm Luống Nọi - Tinh hoa khung cửi người Tày bên dòng lịch sử Cao Bình
NSSC Cao BằngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Ẩn mình bên những dải núi đá vôi trập trùng của miền biên viễn Đông Bắc, làng dệt thổ cẩm Luống Nọi từ hàng trăm năm qua vẫn vang vọng nhịp thoi đưa lách cách bên hiên những nếp nhà sàn truyền thống. Không chỉ bảo lưu trọn vẹn hệ thống công cụ dệt thủ công mộc mạc từ tre gỗ, cộng đồng cư dân bản địa nơi đây còn gìn giữ kho tàng tri thức dân gian quý giá qua từng đường tơ, sợi chỉ rực rỡ sắc màu.
Cội nguồn lịch sử hình thành làng dệt thổ cẩm Luống Nọi
Sự ra đời và phát triển bền bỉ của làng dệt thổ cẩm Luống Nọi gắn liền với lịch sử định cư lâu đời của cộng đồng người Tày trên vùng đất cố đô vùng biên, nơi hội tụ mạch nguồn văn hóa cung đình và truyền thống thủ công bản địa đặc sắc.
Dấu ấn thổ cẩm tiến vua thời nhà Mạc tại Cao Bình
Không gian văn hóa của làng dệt thổ cẩm Luống Nọi tọa lạc tại xóm Luống Nọi, xã Ngọc Đào (địa bàn lịch sử từng gắn liền với vùng đất Hòa An cổ, nay thuộc huyện Hà Quảng), nằm trên tuyến hành trình khám phá về nguồn cội thuộc Công viên địa chất Non nước Cao Bằng. Đây là bản làng cổ có một trăm phần trăm đồng bào dân tộc Tày sinh sống quần tụ bên những cánh đồng trù phú dưới chân núi đá vôi.
Theo sử liệu địa phương và ký ức truyền đời của các bậc cao niên trong bản, nghề dệt tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi đã bén rễ và phát triển rực rỡ từ giai đoạn vương triều nhà Mạc tại Cao Bình kéo dài suốt gần một thế kỷ từ cuối thế kỷ XVI đến cuối thế kỷ XVII. Khi triều đình nhà Mạc thiết lập kinh đô tại vùng thành cổ Na Lữ và khu vực đền Vua Lê Cao Bằng lân cận, nhu cầu về các phẩm vật gấm vóc và thổ cẩm thượng hạng phục vụ hoàng tộc tăng cao. Nhờ đôi bàn tay khéo léo cùng kỹ nghệ phối màu tinh tế, những tấm thổ cẩm dệt tại xóm Luống Nọi đã được tuyển chọn làm phẩm vật tiến vua, khẳng định danh tiếng của vùng đất trăm nghề nơi phên giậu phía Bắc.
| Tiêu chí bách khoa | Nội dung thông tin định danh của làng nghề |
|---|---|
| Tên gọi chính thức | Làng dệt thổ cẩm Luống Nọi |
| Vị trí hành chính | Xóm Luống Nọi, xã Ngọc Đào, vùng văn hóa Hòa An – Hà Quảng, tỉnh Cao Bằng |
| Cộng đồng chủ thể | Đồng bào dân tộc Tày bản địa định cư lâu đời |
| Khởi nguồn lịch sử | Hình thành và hưng thịnh từ thời vương triều nhà Mạc đóng đô tại Cao Bình |
| Nguyên liệu cốt lõi | Sợi bông tự nhiên nhuộm chàm bản địa kết hợp sợi tơ tằm nhuộm màu thảo mộc |
| Kỹ thuật đặc trưng | Dệt thủ công trên khung cửi gỗ và cài hoa nổi từ mặt trái tấm vải |
| Dòng sản phẩm chính | Mặt chăn thổ cẩm phia, vỏ gối, túi đeo, dây địu trẻ em, trướng thờ |
| Danh hiệu tôn vinh | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của người Tày xã Ngọc Đào |
Vị thế thổ cẩm trong đời sống văn hóa người Tày
Trong nếp sống truyền thống của người Tày tại xã Ngọc Đào, khung cửi và tấm vải thổ cẩm không đơn thuần là vật dụng sinh hoạt thường ngày mà còn là thước đo phẩm hạnh, sự đảm đang và tâm hồn tinh tế của người phụ nữ. Từ thuở thiếu thời, các thiếu nữ trong làng dệt thổ cẩm Luống Nọi đã được bà và mẹ truyền dạy cách trồng bông, kéo sợi, nhuộm chàm và điều khiển con thoi để tự tay chuẩn bị những tấm mặt chăn thổ cẩm phia cùng bộ dây địu rực rỡ làm của hồi môn khi về nhà chồng.
Hơn thế nữa, các tạo tác từ làng dệt thổ cẩm Luống Nọi còn hiện diện trang trọng trong mọi nghi lễ vòng đời và sinh hoạt tâm linh của bản làng. Từ tấm trướng che bàn thờ tổ tiên, chiếc túi vải đeo bên mình các nghệ nhân trình diễn nghệ thuật Hát Then đàn Tính người Tày Cao Bằng cho đến sắc phục trẩy hội mùa xuân tại lễ hội đền Vua Lê Cao Bằng hay lễ hội Lồng Tồng Hòa An, từng vuông vải đều thấm đẫm hơi thở văn hóa bản địa. Nếu như người Tày ở các vùng lân cận phát triển nghề dệt thổ cẩm người Tày Lạng Sơn hay nghề dệt thổ cẩm người Tày Bắc Kạn với những biến tấu riêng, thì xóm Luống Nọi lại tự hào bảo lưu nguyên bản hệ thống khung dệt và lối bắt hoa cổ xưa.
Nguyên liệu bản địa và kỹ thuật của làng dệt thổ cẩm Luống Nọi
Để tạo nên những tấm vải thổ cẩm dày dặn, bền màu qua hàng chục năm sử dụng, các nghệ nhân tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi phải trải qua quy trình chuẩn bị nguyên liệu và vận hành khung dệt vô cùng công phu.
Quy trình xử lý sợi bông nhuộm chàm và tơ tằm
Nền tảng chất liệu làm nên sức sống của sản phẩm làng dệt thổ cẩm Luống Nọi là sự kết hợp hài hòa giữa sợi bông nhuộm chàm tạo nền vải vững chắc và sợi len hoặc tơ tằm màu sắc dùng để điểm xuyết hoa văn. Bông vải bản địa sau khi thu hoạch từ các nương đồi quanh xã Ngọc Đào được đem phơi khô giòn, tách bỏ hạt bằng trục cán gỗ, bật tơi thành từng lớp bông mịn rồi kéo thành sợi chỉ mảnh trên guồng quay thủ công.
Để sợi chỉ đạt độ dai và không bị xơ đứt khi chịu lực căng lớn trên khung dệt, người thợ thực hiện công đoạn hồ sợi bằng nước cháo gạo nếp, sau đó chải mượt và căng phơi trên sào tre thoáng gió. Phần sợi làm nền vải được ngâm nhuộm nhiều lần trong chậu cao chàm tươi pha nước vôi và tro bếp cho đến khi thấm đẫm sắc xanh đen trầm mặc, trong khi các bó sợi dệt hoa văn nổi được chiết xuất màu từ thảo mộc núi rừng như củ nâu, nghệ rừng, lá cẩm tím, quả dành dành và gỗ vang để tạo nên sáu gam màu cơ bản gồm xanh, đỏ, vàng, tím, trắng và đen.
- Khâu cán bông và kéo sợi thủ công: Tách hạt bông khô bằng trục cán gỗ, bật bông tơi xốp và kéo thành từng cuộn sợi mảnh có tiết diện đồng đều.
- Khâu hồ sợi tăng độ bền cơ học: Ngâm sợi bông vào nước hồ tinh bột gạo nếp ấm, chải suôn từng tao sợi và căng phơi khô tự nhiên dưới nắng nhẹ.
- Khâu nhuộm chàm và thảo mộc tự nhiên: Nhuộm nền vải bằng cây chàm bản địa kết hợp chiết xuất màu tự nhiên từ rễ, vỏ cây, lá cẩm và hoa rừng.
- Khâu mắc sợi dọc lên khung cửi: Sắp xếp hàng trăm sợi chỉ dọc song song đi qua hệ thống lược dệt và các thanh go tre theo đúng khổ vải định trước.
Bí quyết kỹ thuật dệt mặt trái trên khung cửi gỗ
Điểm độc đáo bậc nhất khẳng định trình độ bậc thầy của làng dệt thổ cẩm Luống Nọi chính là kỹ thuật dệt mặt trái hoàn toàn bằng trí nhớ mà không cần bất kỳ bản vẽ mẫu nào trên giấy. Toàn bộ quá trình sáng tạo diễn ra trên chiếc khung cửi gỗ cổ truyền được chế tác từ gỗ rừng dẻo dai cùng hệ thống hàng chục thanh go tre mảnh mai (gọi là sa hoặc khuôn go) dùng để nâng hạ các lớp sợi dọc.
Khi ngồi trước khung cửi gỗ cổ truyền, người nghệ nhân thao tác hoàn toàn trên mặt trái của tấm vải, nơi các đầu mối chỉ màu và đường vắt sợi ngang đan xen chằng chịt, trong khi phần mặt phải có hoa văn mịn màng lại quay úp xuống phía dưới. Bằng sự phối hợp nhịp nhàng giữa đôi bàn chân đạp cần gỗ, đôi bàn tay luồn con thoi chỉ nền và ngón tay khéo léo dùng que tre nhọn cài từng sợi chỉ màu qua các mắt sợi dọc theo quy luật đếm sợi nghiêm ngặt, người thợ thực hiện kỹ thuật dệt mặt trái với độ chính xác tuyệt đối. Khi tấm vải hoàn thiện và được lật ngược lại, toàn bộ hệ thống họa tiết hiện lên sắc nét, nổi khối sống động như được thêu tay kỳ công.

Hệ thống hoa văn đặc trưng tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi
Mỗi tác phẩm ra đời từ làng dệt thổ cẩm Luống Nọi là một bức tranh thu nhỏ phản chiếu vũ trụ quan, nhân sinh quan và khát vọng bình an, no ấm của cư dân nông nghiệp vùng thung lũng núi đá.
Ngôn ngữ hình học và họa tiết thiên nhiên miền núi
Trên nền vải sợi bông nhuộm chàm hoặc nền sợi trắng ngà thanh nhã, các nghệ nhân làng dệt thổ cẩm Luống Nọi đã sáng tạo và lưu truyền hơn hai mươi mẫu họa tiết cổ điển mang tính biểu tượng cao. Nổi bật nhất trong bố cục trung tâm là hoa văn chữ Vạn và chữ Thọ cách điệu biểu trưng cho sự trường tồn, vạn sự cát tường cùng mối giao hòa giữa trời, đất và con người.
Bao quanh cụm họa tiết trung tâm là thế giới thiên nhiên miền sơn cước được cách điệu theo lối hình học đối xứng chặt chẽ. Người xem có thể nhận ra hình ảnh hoa tám cánh (biểu tượng của mặt trời và tám hướng vũ trụ), hoa lê trắng, hoa mận, hoa đào, hoa mai bốn mùa khoe sắc bên cạnh hình tượng đôi chim én báo xuân, chim phượng hoàng, bươm bướm, hươu nai, ngựa quý và những dải hình quả trám nối tiếp nhau tựa dãy núi trùng điệp bao bọc bản làng xã Ngọc Đào.
| Nhóm họa tiết truyền thống | Hình tượng tiêu biểu trên mặt vải | Ý nghĩa biểu tượng trong văn hóa Tày |
|---|---|---|
| Họa tiết triết lý vũ trụ | Hoa văn chữ Vạn, chữ Thọ, ngôi sao tám cánh | Khát vọng trường thọ, may mắn và sự vận hành hài hòa của đất trời |
| Họa tiết thảo mộc bốn mùa | Hoa đào, hoa mận, hoa lê, hoa mai, cành thông | Biểu trưng cho sức sống sinh sôi, mùa màng tươi tốt quanh năm |
| Họa tiết linh vật và muông thú | Chim phượng, đôi chim én, hươu nai, ngựa, bướm | Tượng trưng cho hạnh phúc lứa đôi, lòng trung thành và cuộc sống thanh bình |
| Họa tiết hình học đường diềm | Hình quả trám lồng, sóng nước, răng cưa, zíc zắc | Tái hiện địa hình núi non, sông suối bao bọc và bảo vệ buôn làng |
Tác phẩm mặt chăn thổ cẩm phia và vật dụng cổ truyền
Trong các dòng sản phẩm của làng dệt thổ cẩm Luống Nọi, kiệt tác tiêu biểu và đòi hỏi nhiều tâm huyết nhất chính là tấm mặt chăn thổ cẩm phia (chăn cưới truyền thống của người Tày). Một tấm mặt chăn thổ cẩm phia hoàn chỉnh thường được ghép từ hai hoặc ba khổ vải dệt rời có chiều rộng khoảng bốn mươi xăng-ti-mét, chiều dài hơn hai mét với các đường hoa văn ở mép vải được tính toán khớp nhau đến từng milimet khi khâu nối.
Để dệt xong một tấm mặt chăn thổ cẩm phia hội tụ đầy đủ hoa văn chữ Vạn, hoa tám cánh và đường diềm quả trám đa sắc, người thợ lành nghề tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi phải làm việc miệt mài bên khung cửi suốt nhiều tuần lễ. Bên cạnh chăn thổ cẩm, các nghệ nhân còn chế tác những chiếc dây địu trẻ em (địu hoa) gửi gắm lời chúc đứa trẻ hay ăn chóng lớn, cùng các mẫu vỏ gối, khăn trải bàn, túi khoác vai và tấm trướng thờ trang nghiêm.

Bảo tồn di sản văn hóa tại làng dệt thổ cẩm Luống Nọi
Trải qua những biến động của thời cuộc và sự cạnh tranh của hàng dệt may công nghiệp, làng dệt thổ cẩm Luống Nọi vẫn kiên cường giữ lửa nghề nhờ tâm huyết của các thế hệ nghệ nhân và định hướng bảo tồn di sản gắn với du lịch văn hóa.
Tâm huyết truyền nghề của nghệ nhân Nông Thị Thược
Nhắc đến hành trình phục hưng và giữ gìn mạch nguồn thổ cẩm tại xã Ngọc Đào, không thể không nhắc tới vai trò hạt nhân của nghệ nhân Nông Thị Thược — người phụ nữ Tày sinh ra trong gia đình có bốn đời gắn bó với khung cửi cổ truyền. Suốt gần nửa thế kỷ miệt mài bên những tao chỉ màu và thanh go tre, nghệ nhân Nông Thị Thược không chỉ nắm giữ trọn vẹn bí quyết kỹ thuật dệt mặt trái của hơn hai mươi mẫu hoa văn cổ mà còn trực tiếp vận động gần ba mươi hộ gia đình trong xóm thành lập tổ hợp tác dệt thổ cẩm để cùng nhau giữ nghề.
Với tấm lòng đau đáu trước nguy cơ mai một tri thức dân gian, nghệ nhân Nông Thị Thược đã mở nhiều lớp truyền dạy nghề miễn phí ngay tại ngôi nhà sàn của gia đình, tận tình cầm tay chỉ việc cho thế hệ trẻ từ cách mắc khung, đếm sợi đến cách phối màu hoa văn chữ Vạn sao cho hài hòa, chuẩn mực. Ghi nhận những giá trị lịch sử và nghệ thuật độc bản đó, nghề dệt thổ cẩm của người Tày tại xã Ngọc Đào đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đồng thời gia đình bà vinh dự đón nhận danh hiệu Bảng vàng Gia tộc nghề truyền thống Việt Nam.
Điểm dừng chân di sản trên hành trình về nguồn cội
Ngày nay, làng dệt thổ cẩm Luống Nọi đã trở thành điểm di sản văn hóa tiêu biểu nằm trên tuyến trải nghiệm phía Bắc dẫn lên vùng đất cội nguồn cách mạng Khu di tích Pác Bó — nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng trở về trực tiếp lãnh đạo phong trào giải phóng dân tộc năm 1941. Song hành cùng các làng nghề truyền thống trứ danh vùng Hòa An như làng nghề làm bún khô Hòa An hay làng làm ngói máng Lũng Rì, sự hiện diện của những khung cửi gỗ tại xóm Luống Nọi đã góp phần làm phong phú thêm bức tranh sinh kế văn hóa của cộng đồng địa phương.
Khi ghé thăm bản làng yên bình nơi xã Ngọc Đào, du khách trong và ngoài nước được tận mắt chiêm ngưỡng chiếc khung cửi gỗ cổ truyền, lắng nghe tiếng thoi đưa nhịp nhàng và tìm hiểu ý nghĩa ẩn sâu trong từng đường nét hoa văn của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này. Nhằm số hóa và lan tỏa hệ thống tri thức chuẩn xác về các di sản làng nghề bản địa, chuyên trang Cao Bằng NSSC thường xuyên cập nhật những tư liệu khảo cứu chuyên sâu phục vụ cộng đồng. Giữa nhịp sống đương đại hối hả, làng dệt thổ cẩm Luống Nọi vẫn tỏa sáng như một bảo tàng sống động lưu giữ trọn vẹn tâm hồn, trí tuệ và bản sắc thẩm mỹ của đồng bào Tày nơi miền biên viễn.
NSSC Cao Bằng
caobang.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Cao Bằng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Cao Bằng.
Bài liên quan
Làng giấy bản Dìa Trên - Kỹ nghệ làm giấy vỏ cây dưỡng người Nùng An
Làng giấy bản Dìa Trên tại huyện Quảng Hòa lưu giữ kỹ nghệ tráng giấy thủ công từ vỏ cây dưỡng của đồng bào Nùng An giữa miền non nước Cao Bằng.
Làng làm hương Phia Thắp - Nét đẹp nghề hương thảo mộc người Nùng An
Làng làm hương Phia Thắp tại huyện Quảng Hòa lưu giữ nghề se hương thảo mộc từ lá bầu rừng của người Nùng An giữa vùng di sản địa chất Cao Bằng.
Làng rèn Phúc Sen - Hồn thép người Nùng An giữa non nước Cao Bằng
Làng rèn Phúc Sen tại huyện Quảng Hòa lưu giữ kỹ nghệ rèn dao thủ công từ thép nhíp của người Nùng An, trở thành di sản văn hóa tiêu biểu miền biên viễn.



